Puberende hersenen


Eveline Crone, Linda van Leijenhorst en Michiel Westenberg: de organisatoren van het symposium  Risks and opportunities in adolescent brain development.

'De maatschappij verwacht volwassen gedrag van adolescenten, terwijl zij daar nog niet rijp voor zijn.' Ontwikkelingspsycholoog prof.dr. Michiel Westenberg is pleitbezorger van een andere kijk op adolescenten. Samen met zijn Leidse collega's dr. Eveline Crone en Linda van Leijenhorst, M.Sc. organiseert hij het tweedaagse symposium Risks and opportunities in adolescent brain development.

Hoge vlucht
Dat het symposium op een warme internationale belangstelling mag rekenen, is volgens Westenberg geen verrassing. 'Onderzoek naar veranderingen in de hersenen van adolescenten heeft de laatste jaren een hoge vlucht genomen. Ook in het Brain and Development Lab van Eveline Crone, dat onderdeel is van het Leiden University - Institute for Psychological Research (LU-IPR), timmeren we flink aan de weg.' Het laboratorium is twee jaar geleden opgericht in het kader van het Leiden Institute for Brain and Cognition (LIBC), een interdisciplinair samenwerkingsverband waarin wetenschappers uit verschillende vakgebieden de handen ineenslaan om het functioneren van de hersenen beter te begrijpen. Met succes. 'De ontwikkelingen in de neuropsychologie volgen elkaar tegenwoordig zo snel op, dat er sprake is van een ware revolutie in het wetenschappelijke denken over de adolescent.'


In een fMRI-scanner kan de hersenactiviteit van adolescenten worden gemeten.

Revolutie
Waarin schuilt die revolutie? 'Pubers worden al eeuwenlang in een kwaad daglicht gesteld vanwege hun opvliegende, roekeloze en immorele gedrag. Dat was 4000 jaar geleden in het oude Egypte al het geval, en dat is tegenwoordig niet anders,' vertelt Westenberg. 'Maar kun je het gedrag van adolescenten wel afmeten aan de norm volwassenheid? Lange tijd werd verondersteld dat adolescenten rond hun vijftiende jaar lichamelijk èn geestelijk al volgroeid zijn, en dat je dus volwassen gedrag van hen kunt verwachten. Modern neuropsychologisch onderzoek laat echter zien dat de hersenen van de adolescent nog volop in ontwikkeling zijn. Dat is geen vrijbrief voor onverantwoord gedrag, maar verklaart wel waarom adolescenten zich vaak nog onvolwassen gedragen.'

Asynchroon
Dat de hersenen zich tot ver in de adolescentie blijven ontwikkelen, is een baanbrekende bevinding op zich. Maar wat wellicht nog belangrijker is voor het huidige wetenschappelijke discours, is dat veranderingen in verschillende hersengebieden zich niet allemaal in hetzelfde tempo voltrekken. Westenberg: 'We weten dat verschillende hersengebieden betrokken zij bij verschillende psychologische functies. Omdat sommige hersengebieden eerder gerijpt zijn dan andere, is het gedrag van adolescenten niet altijd even harmonieus.'

Emoties
Westenberg doelt daarmee op twee discrepanties in de ontwikkeling. De eerste is het achterblijven van de ontwikkeling van regulatie van emoties bij de ontwikkeling van de emoties zelf. 'Tijdens de adolescentie wordt het brein een stuk reactiever op prikkeling van buitenaf, maar de opgewekte emoties kunnen nog niet goed gekanaliseerd worden. Daarom zijn jongeren vaak humeurig en opvliegend, maar ze kunnen ook heel erg vrolijk zijn en onbedaarlijk lachen. Ze hebben een gebrekkige controle over hun eigen emoties. Dat merk je ook aan hun gedrag. Adolescenten doen soms dingen waarvan ze achteraf zelf zeggen dat het niet verstandig was.'


Eveline Crone, oprichter van het Brain and Development Lab: 'Uit hersenscans kunnen we afleiden hoe bepaalde functies in de hersenen zich ontwikkelen. Veranderingen zijn nog zichtbaar tot in de adolescentie.'
 Lees meer over onderzoek van het Brain and Development Lab.

Sociale wederkerigheid
Wat verder opvalt aan de ontwikkeling tijdens de adolescentie, is dat sociale en morele beslissingen dikwijls nog niet van hetzelfde niveau zijn als het cognitieve functioneren. Westenberg: 'Vanaf hun twaalfde kunnen veel adolescenten al logisch redeneren op een niveau dat niet veel onderdoet voor dat van volwassenen. Met hun denkvermogen is dan ook niets mis. Het schort vaak echter nog aan inzicht in sociaal gedrag en sociale interacties. In het Brain and Development Lab doen we bijvoorbeeld onderzoek naar sociale wederkerigheid, waaruit blijkt dat adolescenten pas op latere leeftijd inzien dat ze er zelf baat bij hebben om vertrouwen aan anderen te schenken.'

Onderwijs
Westenberg hoopt dat deze nieuwe inzichten over de ontwikkeling van adolescenten benut zullen worden in het onderwijs. 'Ik denk dat het belangrijk is om te erkennen dat een adolescent nog geen volwassene is. Met de invoering van het Studiehuis heeft men een groot beroep gedaan op vaardigheden die nog volop in ontwikkeling zijn bij leerlingen. Het gevaar van overschatting ligt op de loer. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen of het verstandig is om leerlingen al op jonge leeftijd ingrijpende keuzes te laten maken over hun specialisatie. Adolescenten kunnen de langetermijngevolgen van hun gedrag immers nog niet goed overzien.'

Herstel
Dat het adolescente brein nog volop in ontwikkeling is, brengt echter niet alleen risico's met zich mee. Westenberg benadrukt dat het ook de deuren opent voor interventies die erop gericht zijn om de negatieve effecten van eerdere levenservaringen te verminderen of zelfs helemaal ongedaan te maken. 'Omdat het brein tijdens de adolescentie nog niet 'af' is, kunnen we misschien repareren wat eerder scheef is gegroeid. Uit dieronderzoek blijkt bijvoorbeeld dat prepuberale beschadigingen in de hersenen weer kunnen herstellen, mits het dier in een stimulerende en plezierige omgeving wordt geplaatst tijdens de adolescentie. De adolescentie is dus een periode waarin niet alleen veel mis kan gaan, maar waarin ook herstel kan optreden. Het puberende brein lijkt even kwetsbaar als heelbaar.'

Het symposium 'Risks and opportunities in adolescent brain development' was op 28 en 29 mei in de Leidse Waag en wordt gesponsord door NWO, de landelijke onderzoeksscholen ISED en EPOS, het LUF en het CvB van de Universiteit Leiden.

Links

(29 mei 2007/Tristan Lavender)