Academisch medisch erfgoed: komt dat zien!

De Stichting Academisch Medisch Erfgoed maakte een website over de medische academische collecties van de vier Nederlandse klassieke universiteiten en hun academische ziekenhuizen: Leiden, Amsterdam (UvA), Groningen en Utrecht. Deze 140 collecties geven met elkaar een goed beeld van de geschiedenis van het academisch onderwijs en onderzoek in de geneeskunde in Nederland. Vooral op de website met honderd topstukken zijn spectaculaire objecten te zien.

Preparaat van dunne darm op terpentijn (collectie LUMC) Preparaat van hersencoupes (collectie LUMC)

Noodlijdende collecties
In academische ziekenhuizen, universiteitsmusea en universiteitsbibliotheken worden al eeuwenlang tientallen medische collecties beheerd en bewaard: grote en kleine verzamelingen van medische instrumenten, preparaten, wasmodellen, collegeplaten, foto's, brieven en archieven. Tot voor kort leidden deze collecties een min of meer noodlijdend bestaan. Ze waren alleen bij ingewijden bekend, slecht toegankelijk, slecht gedocumenteerd en slecht onderhouden. Ook ontbrak soms essentiële informatie bij de objecten.

Academisch medisch erfgoed
In 1998 stelde het ministerie van OCenW geld beschikbaar voor het opschonen en conserveren van dit academisch medisch erfgoed. De universiteiten en academische ziekenhuizen van Leiden, Amsterdam, Groningen en Utrecht richtten de Stichting Academisch Erfgoed op, die zich ging buigen over de vraag hoe men hier in de toekomst het beste mee om kon gaan. De stichting maakte een inventarisatie van het medisch erfgoed, ging na wat de culturele betekenis van iedere collectie was en besloot vervolgens wat er mee moest gebeuren. Dit leidde ertoe dat ongeveer 40% van de collecties werd herbestemd of afgestoten. Redenen om een collectie af te stoten waren bijvoorbeeld een zeer slechte conditie, doublures met objecten die ook al in een andere collectie aanwezig waren of het ontbreken van informatie.

Collectieprofielen
Vervolgens ging de stichting na waar de zwaartepunten in de verschillende collecties lagen en waar doublures zaten. Steeds was de vraag wat de sterke kanten en de specialisaties van iedere afzonderlijke collectie waren. Toen dat in kaart gebracht was, kon veel meer inhoudelijke samenhang worden gerealiseerd. Zo bleken in Leiden (en Amsterdam) de grootste collecties aanwezig op het gebied van de ziektemorfologie, dat wil zeggen de fysieke aantastingen van onderdelen van het lichaam door ziekte. Leiden heeft bovendien een specialisatie in (fysische) antropologie. De Leidse instrumentencollectie daarentegen werd van minder betekenis geacht en daarom overgedragen aan het (Leidse) Museum Boerhaave, waar het een mooie aanvulling vormde op de reeds aanwezige instrumenten-collectie.

Topstukken

Skelet van een reus en van een gebochelde (collectie LUMC)]
De website www.medischerfgoed.nl is het resultaat van de inspanningen van de Stichting Academisch Erfgoed. Het indrukwekkendste onderdeel van de website is de topstukkengalerij met foto's van de honderd meest bijzondere objecten uit alle collecties tezamen. De Leidse verzamelingen zijn goed voor 23 topstukken. Een van de foto's toont een skelet met een bochel naast het skelet van een reus. Het lijken een reus en een dwerg. Maar uit het bijschrift blijkt hoe het werkelijk zit. Het grootste skelet is inderdaad afkomstig van een reus die 2.20 meter lang was. Hij overleed in 1915 en woonde in de omgeving van Lekkerkerk. Zijn onderkaak toont kenmerken van acromegalie: de hypofyse is vergroot waardoor een teveel aan groeihormoon werd aangemaakt. Het kleinste skelet is geen dwerg. Het behoorde aan een een man die 105 jaar oud werd. Zijn skelet is in gebogen houding opgesteld, steunend op een stok met een ivoren knop. Hij was een soldaat die zijn laatste dagen gesleten heeft in een militair bejaardenhuis. Waarschijnlijk is het skelet afkomstig uit de collectie van Sebald Justinus Brugmans (1763-1819), hoogleraar in Leiden. In 1819 werd de door hem aangelegde verzameling door koning Willem I aan het Leidse Anatomisch Museum geschonken.

Rariteiten en curiosa

Preparaat van kinderhandje door Frederik Ruysch (collectie LUMC)
Andere topstukken uit de Leidse collectie zijn preparaten van een dunne darm op terpentijn, van een huid met pokken, een long met longemfyseem, een hersenbloeding en teelballen. Men kan zich goed voorstellen dat dit soort preparaten van grote betekenis waren voor het medisch onderwijs - de fotografie stond zo'n anderhalve eeuw geleden immers nog in de kinderschoenen. Meer vraagtekens roepen in dit verband de rariteiten en curiosa uit de collecties op. Wat te denken van een preparaat van een kinderhandje dat tussen duim en wijsvinger een preparaat van de vrouwelijke uitwendige geslachtsorganen houdt? Heeft Frederik Ruysch, de maker hiervan, dit ook aan zijn studenten getoond?

Frederik Ruysch
Ruysch (1638-1731) was een van de bekendste anatomen van zijn tijd. Hij stond bekend om zijn, overigens strikt geheime, conserveringstechniek, waardoor zijn preparaten hun natuurlijke kleur behielden. De Russische tsaar Peter de Grote was zo onder de indruk van Ruysch' collectie, dat hij deze vrijwel geheel opkocht en naar Sint-Petersburg verscheepte. Enkele van Ruysch' preparaten zijn via de Leidse hoogleraar Albinus in Leiden terechtgekomen. Bernard Albinus (1697-1770) was een leerling van Ruysch. In Museum Boerhaave is een vergelijkbaar object als dat van Ruysch te zien, maar dan gemaakt door Albinus, die kennelijk inspiratie putte uit het curieuze kunststuk van zijn leermeester. Albinus' kinderhandje houdt echter het netvlies van een oog vast.

Mag dat zomaar?
Het tentoonstellen van curiositeiten als de zojuist genoemde geeft natuurlijk wel te denken. De makers van de website laten zien dat zij zich ook rekenschap hebben gegeven van het ethische aspect. Aan het begin van schooljaar 2006 - 2007 zal op de site een lesbrief te vinden zijn, waarin aandacht wordt besteed aan de ethiek in het tonen van menselijke resten in musea of op het web. De website biedt aanknopingspunten voor bovenbouwleerlingen om na te denken over het nut en de gepastheid van het tonen van menselijke resten als erfgoed. Ze kunnen relevante bronnen downloaden, zoals richtlijnen voor de beroepsgroepen die hiermee te maken kunnen krijgen, en achtergrondartikelen uit kranten en tijdschriften.

Website
Behalve de topstukkengalerij, vindt men op de website ook een database van alle deelcollecties met korte beschrijvingen en afbeeldingen van de objecten. Er is een rubriek 'Actueel' waar onder meer informatie te vinden is over de anatomische tentoonstellingen die de komende tijd te zien zijn. Ook geeft de site informatie over de beherende instellingen. Vermeldenswaard is ook de rubriek 'verhalen'. Onder titels als 'Toverstenen uit een antilopenmaag' of 'Apenkoppen in een letterbak' worden allerlei wetenswaardigheden opgedist over objecten in de collecties.

Links

(4 juli 2006/DH)