Heidi Verdonck en Pierluigi Lanfranchi zijn de eersten die op kosten van Brill een paar maanden onderzoek gaan doen bij het Scaliger Instituut. Dit instituut zet zich in voor een intensiever gebruik van de Bijzondere Collecties van de UB. Lanfranchi wil een kritische uitgave maken van een vierde-eeuwse Griekse tekst. Verdonck gaat het archief van een joods-Marokkaans handelshuis bestuderen. Met deze fellowships wil Brill de banden met de Universiteit Leiden en haar UB verder aanhalen.

In plaats van kerstkaarten
Het was uitgeverij Brill zelf die het initatief nam. Dat is bijzonder, want meestal gaat het andersom en zijn het de onderzoekers die bedrijven benaderen met plannen voor sponsoring. Wat hoopt Brill hiermee te winnen? Directeur Herman Pabbruwe: 'Het was mijn voorganger Reinout Kastelein die met het idee is gekomen. Hij vroeg zich af of we met het geld dat we aan het jaarlijkse kerstkaarten-circus besteedden, niet iets beters konden doen. We wilden als bedrijf een doel kiezen dat echt bij ons past en dat onze missie onderstreept. Brill is van oudsher een wetenschappelijke uitgeverij, die zich de laatste jaren sterk op de bibliotheekmarkt richt. Het lag dus voor de hand om contact te zoeken met het Scaliger Instituut, dat meer bekendheid wil geven aan de collecties de Leidse Universiteitsbibliotheek. We zijn bijzonder ingenomen met deze nieuwe samenwerking.'

Uitgeefgebieden
Brill betaalt, maar het Scaliger Instituut mag de fellows selecteren. Wel stelt Brill als voorwaarde dat het te subsidiëren onderzoek betrekking heeft op een van haar uitgeefgebieden. Wat dat betreft is er keus genoeg. (Zie kader Koninklijke Brill NV.) De Leidse UB heeft een overvloed aan materiaal op al deze gebieden.

Iets extra's
Zeven kandidaten dienden een onderzoeksvoorstel in bij het Scaliger Instituut, twee werden geselecteerd. Het Scaliger Instituut stelt ieder jaar tien fellows aan uit eigen middelen. De Brill fellows worden daar dus aan toegevoegd. Scaliger-directeur Paul Hoftijzer  'We vinden het belangrijk dat deze Brill fellows iets extra's meebrengen, bijvoorbeeld in de zichtbaarheid naar buiten toe. Dat laatste geldt zeker voor Heidi Verdonck met haar onderzoek naar een joods-Marokkaans handelshuis, waarin het multiculturele aspect natuurlijk sterk aanwezig is. Met Pierluigi Lanfranchi hebben we vooral een eminent filoloog in huis kunnen halen.'

Brill-fellow Pierluigi Lan-franchi : 'Ik wil niet alleen een editie maken, maar ook artikelen schrijven over deze bijzondere tekst.'		Brill-fellow Heidi Verdonck : 'Ik kan niet wachten tot die dozen opengaan !'

Samenwerking Scaliger Instituut - Brill
Hoftijzer vertelt dat het Scaliger Instituut de laatste tijd op meer terreinen samenwerkt met Brill. Zo wordt er een gezamenlijke tentoonstelling in de Lakenhal voorbereid over het Leidse boek, die van start gaat als Brill zijn 325-jarig bestaan viert, in het najaar van 2007. Boekwetenschapper Hoftijzer schrijft ook jaarlijks een populair-wetenschappelijk artikel in het jaarverslag van Brill. Voor het verslag over 2005 verzorgde hij een rijk-geïllustreerde bijdrage over de niet-westerse typografie in Europa en Leiden tot 1800. Pabbruwe benadrukt hoezeer de aandeelhouders deze inhoudelijke bijdrage waarderen. 'Juist in deze artikelen herkennen de aandeelhouders hun Brill!'

Joods-Marokkaans handelshuis
Heidi Verdonck gaat het archief bestuderen van een joods-Marokkaans handelshuis uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw. De Leidse hoogleraar Jan Just Witkam (Handschriftenkunde van de islamitische wereld) heeft dat archief onlangs voor de UB verworven. Verdonck gaat uitzoeken wat precies de handelsstrategieën van het huis waren. Maakte men toen bijvoorbeeld al gebruik van moderne marketingstrategieën? Vond in die tijd dan de overstap plaats naar een meer kapitalistische economie ten koste van de traditionele manier van handel drijven op basis van wederzijds vertrouwen? Werden die veranderingen veroorzaakt door het Franse protectoraat dat toen in het noorden van Marokko aan de macht was?

Koninklijke Brill NV is een beursgenoteerde, internationaal georiënteerde, wetenschappelijke uitgeverij.  De belangrijkste afzetmarkten zijn Europa, de Verenigde Staten en Japan. Afnemers zijn in meerderheid uit wetenschappelijke instituten en universiteitsbibliotheken. Uitgeverij Brill is sinds 1683 in Leiden is gevestigd, eerder onder de naam Luchtmans, sinds 1848 onder de naam Brill. De nadruk van de fondsen ligt op de gebieden: Ancient Near East and Egypt; Middle East, Asian and Islamic Studies; Medieval and Early Modern Studies; Biblical and Religious Studies; Classical Studies; Social Sciences; Science and Biology (VSP imprint); Human Rights and Public International Law (Martinus Nijhoff imprint). De overwegend Engelstalige publicaties zijn voornamelijk (boeken)series, encyclopedieën en tijdschriften. Publicaties worden in principe zowel in druk als elektronisch uitgebracht. Onder het imprint IDC Publishers wordt een groot aantal collecties met primaire bronnen op bovengenoemde vakgebieden op de markt gebracht.

Benieuwd
Verdonck: 'Ik doe hier al vijf jaar onderzoek naar, maar ik wist tot voor kort niet dat dit soort archieven bestond! Witkam is op dit moment aan het proberen om andere, soortgelijke archieven te verwerven. Tot dusver heb ik alleen maar gewerkt met correspondentie op dit terrein. Maar een archief als dit biedt natuurlijk veel meer mogelijkheden. Ik ben dus enorm benieuwd wat ik ga aantreffen als straks die dozen opengaan!'

Zielsdankbaar
Hoftijzer vertelt dat de oosterse afdeling van de UB de afgelopen decennia heel veel materiaal heeft aangekocht, vooral door toedoen van Witkam. Hoftijzer: 'Ik denk dat onze nakomelingen ons over honderd jaar zielsdankbaar zullen zijn dat we dit materiaal hebben aangeschaft. Heel veel komt juist op dit moment beschikbaar. Als we nu niet toeslaan, is de kans om het ooit nog te verwerven voorgoed verkeken. En al slaagt de UB er niet in om het allemaal onmiddellijk te verwerken en te archiveren, toch is het ook belangrijk dat er althans íets aan onderzoek gedaan wordt. Daardoor wordt duidelijk waarom het zo belangrijk is om die manuscripten te collectioneren.'

Veel citaten
Pierluigi Lanfranchi is al twee maanden bezig met zijn onderzoek. Hij verdiept zich in een commentaar op de Hexaemeron, een tekst over de zes dagen van de schepping. Dat commentaar werd lange tijd toegeschreven aan Eustathius, een bisschop van Antiochië uit de vierde eeuw. Het staat inmiddels vast dat deze Eustathius de auteur niet kan zijn en sindsdien wordt de schrijver Pseudo-Eustathius genoemd. Het belang van het commentaar zit hem volgens Lanfranchi in de overvloed van citaten die de schrijver heeft gebruikt.

De zeer goed Nederlands sprekende Lanfranchi vertelt: 'Pseudo-Eustathius citeert zowel christelijke als joodse auteurs. Sommige citaten maken deel uit van werken die niet bewaard zijn gebleven, of alleen in (veel) latere vertalingen.

Het seksuele gedrag van de krokodil
Zo zitten er een aantal heel interessante citaten in uit de Physiologus, een wereldberoemd boek over de natuur en de dieren, dat kort voor het jaar 200 in Alexandrië is geschreven. Pseudo-Eustathius beschrijft bijvoorbeeld het seksuele gedrag van de krokodil en ook andere eigenschappen van exotische en fantasie-dieren, zoals het nijlpaard en de feniks, komen aan bod. In de Leidse UB worden drie handschriften van deze tekst bewaard, waaronder een manuscript uit de elfde eeuw. Er zijn in totaal ruim twintig handschriften bekend.' Het doel van Lanfranchi is een kritische editie maken op basis van meerdere handschriften, zodat de tekst beschikbaar komt voor verder onderzoek.

Links

• Scaliger Instituut
• Brill
  Het artikel van P.G. Hoftijzer, 'Van vele letters thuis. Niet-westerse typografie in Europa en Leiden tot 1800' is te raadplegen via de homepage van Brill. Klik in de rechterkolom (General news) op 'Annual report 2005 published / Jaarverslag 2005 gepubliceerd'. Het volledige jaarverslag kan gedownload worden, de bijdrage van Hoftijzer staat op p. 109-123.

(16 mei 2006/DH)