Mindfulness: hype of hulpmiddel?

Mindfulness is een techniek om anders om te gaan met storende gedachten. Studenten kunnen deze inzetten als ze er steeds onzeker over zijn of ze hun studie wel aankunnen. Is Mindfulness een hype of een effectief hulpmiddel?

Boeddhisme
Rob Topman, studentenpsycholoog bij de Universiteit Leiden, begrijpt het wel. De principes van Mindfulness vinden hun oorsprong in het boeddhisme. En dat roept al snel de associatie op met oosterse zweverigheid. 'Maar we hadden er nooit iets mee gedaan als de effectiviteit niet door onderzoek was ondersteund. Niks zweverigheid, het gaat om oefeningen doen, om trainen.' Er is een verband tussen de onzekerheid van studenten en allerlei andere verschijnselen zoals persoonlijke onzekerheid, perfectionisme, faalangst, stress door de BSA-eisen en tentamenvrees.

Akelig stemmetje
Een mens kan zichzelf behoorlijk dwars zitten. Een zekere spanning voor een tentamen of andere proeve van bekwaamheid is juist goed, dat scherpt de geest.

Het effect van de Mindfulness-techniek is een vredige geest.

Maar bij sommige mensen slaat de spanning door in een akelig stemmetje dat blijft zeggen: je kunt het niet, je kunt het niet! Dat kan een redelijk te onderdrukken verschijnsel zijn, maar ook resulteren in een apocalyps van blinde paniek en black out. Volgens Topman is er een flinke groep studenten die met dit probleem kampt. 'Daar zijn veel goede studenten bij die nog nooit voor een tentamen zijn gezakt. Ondanks dat ze zich goed voorbereiden en nergens bang voor hoeven zijn, blijven ze last houden van angst.'

Bewustwording
Tot voor enige tijd was cognitieve gedragstherapie, waarvan de Rationeel Emotieve Therapie (RET) het bekendste voorbeeld is, hét antwoord op faalangst. Deze therapie gaat er vanuit dat negatieve gedachten en gevoelens om te buigen zijn in positieve. Mindfulness gaat uit van een heel andere benadering: het juist laten komen van alle gedachten, positief of negatief. Vervolgens is het de bedoeling ze te onderzoeken, er vragen bij te stellen. Is het wel echt zo dat ik het niet kan? Dit gebeurt in een meditatieve setting. Het gaat niet om concentratie op de negatieve gedachten maar om bewustwording van het hier en nu, van alle gedachten die spontaan opkomen. En die, dat is één van leeraspecten, ook weer vanzelf verdwijnen. Er is geen noodzaak een probleem meteen op te lossen, de attitude is to let go, ervaren en loslaten.

Relativeren
Het effect van de oefeningen is dat iemand een relativerender, vriendelijker kijk op zichzelf en de wereld krijgt en dat de negatieve gedachten hanteerbaar worden of ophouden.

Mindfulness wordt op de Universiteit Leiden niet onder begeleiding aangeboden: studenten worden er, bijvoorbeeld tijdens een workshop over het oplossen van studieproblemen, mee in contact gebracht en kunnen op de site van Studentenzaken een vragenlijst vinden aan de hand waarvan ze kunnen bepalen of er iets aan kunnen hebben, en oefeningen en die ze thuis kunnen doen. Wel staan op de site verwijzingen naar professionele Mindfulness-trainers.

De ene reeks thuisoefeningen die op de site staat heet Lichaamsverkenning, de andere Zitmeditatie. Lichaamsverkenning  maakt onderdeel uit van de techniek omdat emoties altijd een fysieke component hebben: bij angst gaat het lichaam reageren en komen er allerlei processen op gang.

Oud principe
Topman schreef vorig jaar voor het blad Gedragstherapie een artikel over Mindfulness. De techniek - in uitgebreide vorm ook bruikbaar als therapie - kreeg in 2002 onder psychologen bekendheid door het boek Mindfulness-based cognitive therapy for depression (Segal, Williams & Teasdale, 2002). Het boek leverde een gedetailleerd protocol op. De auteurs publiceren al zeker sinds 1995 over het onderwerp. Topman zocht verder en stuitte op literatuur waarin het begrip Mindfulness niet voorkomt maar wel het principe. Uit zijn eigen archief diepte hij een artikel op uit 1979 van Ada Herbst: 'Zen en psychotherapie'. Zij was docente bij de postacademische opleiding 'Meditatie en psychotherapie'. Topman: 'Herbsts beschrijving van het begrip 'innerlijke attitude' lijkt erg op Mindfulness.'

Topman concludeert in zijn artikel: 'Mindfulness en meditatie zijn betrekkelijk nieuwe begrippen in de gedragstherapie, maar de relatie met psychotherapie in het algemeen wordt al jarenlang beschreven.' Om deze reden én vanwege de effectiviteit, denkt Topman ook niet dat het om een hype gaat.

Ontvankelijke studenten
Studenten zijn erg ontvankelijk voor het toepassen van de techniek van Mindfulness, merkt Topman. 'Ik heb maar één keer meegemaakt dat een studente er niet aan wilde omdat ze de techniek raar vond. Doorgaans vinden studenten het heel normaal.' De site over Mindfulness die sinds half december op het net staat, heeft alleen al in februari 450 hits gehad, en de oefeningen 362.

Eigen waarneming van Topman heeft hem er inmiddels van overtuigd dat Mindfulness werkt: studenten hebben er onmiskenbaar baat bij.

Links
Meer informatie over Mindfulness
Voor een andere kijk op Mindfullnes: Winnie de Poeh en de Vrees voor het Multiple Choice-tentamen

(4 april 2006/CH)