Dr. Marlou Schrover: 'Het zou pas raar zijn als de samenleving niet veranderde!'

Migratie is altijd paniek

Migratiehistoricus en Vici-winnaar dr. Marlou Schrover gaat uitzoeken wat de verschillen zijn tussen de mannen en de vrouwen die in de afgelopen zestig jaar Nederland binnenkwamen. Welke kansen en belemmeringen waren er voor beide seksen? Schrover kreeg een Vici-subsidie van 1,25 miljoen euro om dat uit te zoeken. Ze gaat in vijf jaar tijd een eigen onderzoeksgroep opbouwen en is op dit moment bezig met het werven van onderzoekers. In september 2006 gaat het project van start.

Iedereen heeft een migrant in zijn stamboom
Hoe zit het nu eigenlijk met migratie? Is dat iets wat vooral problemen geeft of is het juist positief voor een samenleving? Schrover: 'Het is gewoon iets wat er is, en er altijd is geweest. Mensen denken soms dat migratie iets is van na de Tweede Wereldoorlog, maar dat is helemaal niet zo. Migratie is van alle tijden. Mensen worden geboren, gaan dood, trouwen en migreren. Ik heb veel met genealogen, stamboomonderzoekers, gewerkt. Vrijwel iedereen hier in Nederland heeft een migrant in zijn stamboom. Als het niet bij de ouders of grootouders is, dan is het bij een van de zestien overgrootouders vrijwel altijd raak.'

Het Verkade-gevoel
Vreemd vindt Schrover het, die statische cultuuropvatting van mensen die willen dat alles altijd bij het oude blijft. Schrover: 'Dat Verkade-gevoel, die jaren-vijftig-gezelligheid, dat is pure idealisering! Zo fijn was het toen helemaal niet. Vrouwen hadden toen bijvoorbeeld veel minder rechten dan tegenwoordig. Dat wordt gemakkelijk vergeten. Veel mensen denken dat de samenleving alleen maar verandert door de komst van migranten. Maar een samenleving verandert ook doordat mensen naar Amerikaanse televisieseries kijken, of dat McDonalds er vestigingen heeft. Het zou pas raar zijn als de samenleving niet veranderde!'

Altijd paniek
Schrover kan zich erg verbazen over journalisten die denken dat de komst van migranten nu veel meer problemen geeft dan vroeger. 'Je moet eens lezen wat er in de negentiende eeuw over migranten werd geschreven. Je hoeft maar een paar woorden te veranderen en het is gewoon precies hetzelfde als nu. Er is altijd gemigreerd en het wordt altijd als een probleem gezien. De komst van de Tamils in de jaren zeventig ging gepaard met rellen, hongerstaking en brand. En nu hoor je er niemand meer over. En in de jaren veertig maakte men zich druk over de Indo-rockers, migranten uit Nederlands-Indië waarvan werd gezegd dat ze op de kermis de boel onveilig maakten. Het duurt gewoon een of twee generaties en dan waait het weer over. Dan is er allang weer een nieuwe groep om je druk over te maken.'

Gastarbeiders, vluchtelingen en post-kolonialen
Een gangbare indeling in het migratie-onderzoek, die ook door Schrover gehanteerd wordt, is die in drie verschillende soorten migranten: gastarbeiders, vluchtelingen en post-kolonialen. Nederlandse post-kolonialen zijn mensen afkomstig uit Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen. Zij zijn opgegroeid met het Nederlandse schoolsysteem, spreken de taal en hebben de Nederlandse nationaliteit. Zij hebben een heel andere positie in de Nederlandse samenleving dan een vluchteling uit bijvoorbeeld Somalië of Iran. Gastarbeiders komen hier om te werken en hebben de intentie om weer terug te gaan naar het land van herkomst. Schrover: 'Dit is natuurlijk een beetje een kunstmatige indeling, want in de praktijk komt veel overlap voor. Spanjaarden die in de jaren zeventig als gastarbeider hier naar toe kwamen, waren ook op de vlucht voor het fascistische regime van generaal Franco. Hetzelfde geldt voor de Turkse gastarbeiders, die hier in de jaren zeventig naar toe kwamen op het moment dat daar de ene politieke coup na de andere plaatsvond. Ik ga drie promovendi aanstellen en ieder van hen gaat zich bezighouden met een van de drie categorieën: vluchtelingen, gastarbeiders en post-koloniale migranten. Een post-doc gaat kijken naar de 'hybriditeit', de overlap tussen de drie categorieën.

Verpleegsters uit voormalige koloniën
En wat gaat Schrover zelf onderzoeken? 'Ik wil kijken of de resultaten een grotere  geldigheid hebben dan alleen voor Nederland. Een voorbeeld? Engeland heeft dezelfde soort koloniën gehad als Nederland en beide landen hebben in deze

Surinaamse verpleegsters aan het Scheveningse strand (1958) Bron: Historisch Beeldarchief Migranten

voormalige koloniën in de jaren vijftig verpleegsters geworven. Nederland rekruteerde ze uit Suriname, Engeland uit een ander gedeelte van het Caraïbisch gebied, namelijk Jamaica en Brits Guyana. Het waren dus vrouwen uit een in cultureel opzicht heel vergelijkbaar gebied. Dan kun je gaan kijken of er verschillen zijn tussen de verpleegsters in Nederland en die in Engeland. Als die verschillen er blijken te zijn, dan wordt het interessant om te gaan kijken waar dat aan ligt. Was er verschil in beleid of in omstandigheden tussen beide landen?

Turkse migranten in Nederland en in Duitsland
Met Duitsland, dat geen koloniën gehad heeft en dus ook geen post-koloniale migranten kent, heeft Nederland weer iets anders gemeen. Beide landen hebben vanaf de jaren zestig Turkse gastarbeiders geworven. Maar terwijl Nederland

Vergadering van de Milliyetçi Türk İşçileri Birliği (Nationalistische Turkse Arbeidersvereniging) in 1975. Bron: Historisch Beeldarchief Migranten

Turkse (en andere) migrantenorganisaties altijd ruimhartig gesubsidieerd heeft, deed Duitsland dat niet. In Frankrijk, waar ook gastarbeiders werkten, werden deze organisaties zelfs verboden. Het is interessant om daarin een vergelijking te maken tussen de verschillende landen. Wat betekende dit voor de Turken in kwestie? En vooral wil Schrover weten: wat betekende het voor de Turkse echtgenotes die pas jaren na hun mannen naar Nederland kwamen? Was het voor hen een voordeel dat er al migrantenorganisaties waren, door hun mannen opgericht en door Nederland gesubsidieerd? Of was dat juist een nadeel? Bijvoorbeeld omdat de vrouwen weinig voet aan de grond kregen bij de al bestaande (mannen)organisaties, en alleen de ruimte kregen, of namen, om typische vrouwenclubjes zoals naaikransjes of voetbalclubs voor de kinderen op te richten.

Migrantenvrouwen: 'niet-bemiddelbaar arbeidsaanbod'
Er is een groot verschil in de situatie voor en na 1973 in Nederland, benadrukt Schrover. Met name voor de immigrantenvrouwen is dat jaartal belangrijk. Na 1973 waren nieuwe gastarbeiders niet langer welkom in Nederland. Dat betekende dat degenen die hier al waren vaak niet meer terug wilden, omdat na een eventueel vertrek de weg naar toekomstig werk in Nederland was afgesneden. In de jaren zeventig vond toen op grote schaal gezinshereniging plaats en zijn er veel migrantenvrouwen en -kinderen Nederland binnengekomen. Schrover: 'Interessant is nu dat de arbeidsbureaus deze migrantenvrouwen als 'niet-bemiddelbaar arbeidsaanbod' beschouwden. Je kunt je afvragen waarom. Omdat ze een te lage scholing hadden en de taal niet spraken? Dat gold voor de meeste immigrantenmannen ook. Kregen de vrouwen het stempel niet-bemiddelbaar dan soms alleen omdat ze vrouwen waren? Dat is een van de dingen die we gaan uitzoeken. Daarvoor gaan we niet alleen de annalen van de arbeidsbureaus doorspitten, maar we raadplegen ook allerlei andere bronnen: archieven van sociale diensten, vakbonden en het Ministerie van Sociale Zaken, maar ook rechtbankverslagen.'

Marokkaans familierecht
Wat wil ze met haar onderzoek bereiken? Schrover: 'Ik hoop dat beleidsmakers door mijn onderzoek meer aandacht krijgen voor genderkwesties, voor vragen die samenhangen met iemands geslachtsidentiteit. Dat ze zich bij hun beleidsbeslissingen voortaan ook afvragen hoe zo'n maatregel gaat uitwerken voor mannen én voor vrouwen. Een voorbeeld. Nederland erkent het Marokkaans familierecht. Dat lijkt wel mooi en tolerant, maar dat valt tegen. Neem een in Nederland geboren meisje (of vrouw) met de Nederlandse nationaliteit dat tegen haar zin door haar Marokkaanse man of vader in Marokko wordt achtergelaten: hij neemt haar paspoort in en zij kan geen kant meer op. Omdat Nederland het Marokkaans familierecht erkent, kan de Nederlandse overheid in zo'n geval niets voor haar doen.'

Links
Marlou Schrover
Drie Vici's voor Leiden
Historisch Beeldarchief Migranten

28 maart 2006/DH