Romeinse en Egyptische stijl in één tempel

Olaf Kaper: 'Bij mijn veldwerk loop ik er voortdurend tegenaan dat er zo véél goden zijn'.

Egyptoloog prof.dr. Olaf Kaper wordt al vijftien jaar gefascineerd door de tempel van Kellis. Het bijzondere is dat op de binnenmuren van deze tweede-eeuwse tempel zowel Romeinse als Egyptische decoratie is aangebracht. Kaper houdt zich bezig met de ideeënwereld van de oude Egyptenaren. Daarover gaat zijn oratie van vrijdag 24 maart.

Twee groepen kunstenaars
Van de tempel van Kellis rest alleen nog een deel van de achtermuur. Maar uit het pleisterwerk dat ter plekke is gevonden en opgegraven, blijkt dat in de hele tempel de onderste helft van de muren was gedecoreerd met klassieke, Romeinse fresco's zoals in Pompeii, en de bovenste helft met Egyptische goden, vierhonderd in getal. Deze combinatie van twee stijlen komt nergens ter wereld voor. In geen enkele andere Egyptische tempel werd de klassieke kunst van de Romeinen zo evenwichtig geïntegreerd met de Egyptische godenwereld. Kaper: 'Het kan niet anders of er moeten twee groepen kunstenaars aan de tempel van Kellis gewerkt hebben. Een groep die nog op de traditionele Egyptische manier werkte en een andere groep die de decoratie in de moderne Romeinse stijl aanbracht.'

De puzzel is af: zó zag het pleisterwerk eruit

Gedecoreerde muur van de Kellis-tempel

De Kellis-tempel werd in de tweede eeuw na Christus opgetrokken uit ongebakken kleisteen. Het was een gewelfkapel van ongeveer twaalf meter lang en vijf meter breed; het pleisterwerk aan de binnenkant was helemaal beschilderd. Kaper: 'Het heeft alleen al twaalf jaar gekost om het pleisterwerk te verzamelen. Uiteindelijk heb ik een virtuele reconstructie van de hele decoratie kunnen maken. Dat is een enorm werk, maar het einde is in zicht. Over een paar jaar hoop ik een boek te publiceren waarin de hele decoratie wordt beschreven. Ik ben ook bezig geld bij elkaar te krijgen voor het maken van een replica. In de Dachla-oase, waar de tempel heeft gestaan, komt een nieuw museum en daarin komt een ruimte van twaalf bij vijf meter die helemaal als replica van de tempel van Kellis wordt ingericht. De originele decoratie wordt ook op de wanden geschilderd. Ik heb goede hoop dat dat gaat lukken.'

Groene en rode godinnen

Olaf Kaper puzzelt met stukjes pleisterwerk

In de tempel waren maar liefst vierhonderd verschillende Egyptische goden op de muren geschilderd. Een gigantisch aantal, dat misschien alleen in India geëvenaard wordt. Kaper: 'Die goden vormen een enorm complex van wezens die in een bepaalde relatie tot elkaar staan, die op een of andere manier met elkaar te maken hebben. Ik probeer uit te zoeken wat precies. Een opvallend verschijnsel in Kellis is bijvoorbeeld dat godinnen altijd een rode of groene huidskleur kregen. Bepaalde belangrijke goden zijn blauw. Ook de plaats die de goden op de muur innamen lijkt heel bewust gekozen. Er zit kennelijk een ingenieus systeem achter. Ik vermoed dat deze encyclopedie van goden ook een educatief doel diende. De priesters in deze kapel konden zichzelf hier scholen in het godensysteem.' Gewone Egyptenaren die geen priester waren, kwamen overigens nooit de tempel binnen. Zij kwamen niet verder dan de open hof voor de tempel om te bidden en te offeren.

Reconstructie van decoratie Kellis-tempel

Pas ontdekt: de laatste pyramides ooit in Egypte gebouwd
Hoe interessant de tempel van Kellis ook is, Kapers perspectief reikt verder dan dat. De Kellis ligt in de Dachla-oase, een tachtig kilometer groot gebied in de westelijke woestijn van Egypte. In deze oase zijn niet alleen een aantal gedecoreerde tempels uit de Romeinse tijd teruggevonden, maar zeer recent ook een aantal pyramides. Dat was een spectaculaire ontdekking. In alle handboeken over Egypte staat namelijk dat men rond 500 voor Christus ophield met het bouwen van pyramides. Naar nu blijkt moet dat jaartal sterk naar boven worden bijgesteld. De pyramides in de Dachla-oase dateren van de eerste eeuw ná Christus. Ze zijn weliswaar niet voor koningen maar voor particulieren gebouwd, maar verder lijken ze in alle opzichten op de oude pyramides. Het zijn imposante bouwwerken geweest van zeker twintig meter hoog, wit gepleisterd. Kaper: 'Vorig jaar hebben we besloten om bij de vroegere Romeinse stad Amheida, waar drie van deze late pyramides gevonden zijn, een restauratie-project met lokale bouwers te gaan doen. Sinds kort staat er weer een prachtige pyramide!'

Het boeiendste? De ideeënwereld van de oude Egyptenaren

De gerestaureerde pyramide van Amheida

Kaper: 'Veel mensen vinden pyramides fascinerend omdat ze benieuwd zijn naar hoe ze gebouwd werden. Hoe werden die stenen uit de steengroeve gehaald en naar de bouwplaats gesleept? Ik ben meer bezig met de vraag naar de ideeënwereld die erachter zit. Waaróm bouw je zo'n pyramide? Daar wil ik het in mijn oratie ook over hebben, over het gedachtengoed van de oude Egyptenaren en die vreemde godenwereld die daar bij hoort. Waarom beeldden ze zo'n god af met een dierenkop? Daar weten we nog helemaal niet zo veel van. We weten wel tamelijk veel over de grote goden van Egypte, maar over die talloze kleine goden weten we nog vrijwel niets. Bij mijn veldwerk loop ik er voortdurend tegenaan dat er zo véél goden zijn. Zelfs in de Romeinse tijd, een periode waar ik mij veel mee bezig houd, werkten ze nog met die hele inheemse traditie van duizenden jaren oud. Ze gingen als toeristen naar die oude monumenten toe en ze gebruikten die traditie ook nog steeds bij het maken van nieuwe decoraties. En elke tempel is weer anders. Dat je in die Romeinse tempels kunt duiken en dat je je dan ook moet verdiepen in die duizenden jaren daarvoor om het te snappen, dat vind ik geweldig!'

Links
Dakhleh Oasis Project
Opgravingen van de stad Amheida

Lezing over pas ontdekt graf in Dal der Koningen Op uitnodiging van Olaf Kaper houdt prof. Lorelei Corcoran (Director of the Institute of Egyptian Art and Archaeology, The University of Memphis) op zaterdag 25 maart een lezing over de nieuwe tombe in het Dal der Koningen die op 9 februari van dit jaar werd ontdekt. Sinds de ontdekking van het graf van Toetanchamon in 1922 is dit het eerste nieuwe graf uit de tijd van de farao's. Het is een kleine graftombe, met daarin vijf of zes sarcofagen. Het graf dateert uit ongeveer dezelfde periode als dat van Toetanchamon, de farao uit de achttiende dynastie (1345 tot 1335 v. Chr.) Diens graf vol goud en sieraden werd in 1922 ontdekt door de fameuze archeoloog Howard Carter, op vijf kilometer van deze tombe. Of de mummies in het nieuw ontdekte graf ook van koninklijke bloede waren, is nog niet duidelijk. De houten sarcofagen hebben enigszins menselijke vormen en kleurige maskers. In de tombe, die bestaat uit één kamer, staan ook nog twintig grote, witte kruiken. De ontdekking is gedaan door een groep archeologen van de Universiteit van Memphis in samenwerking met de Supreme Council of Antiquities. Ze ontdekten het graf bij toeval. Links Newly discovered tomb Institute of Egyptian Art & Archaeology

21 maart 2006/DH