Leeuwen bellen vanuit de jungle

Veehouders in het noorden van Kameroen hebben veel te lijden van leeuwen die jacht maken op hun koeien, geiten en schapen. Het Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden (CML) doet sinds 1995 onderzoek in het gebied. Voor een deel richt dit onderzoek zich op de ecologie van leeuwenpopulaties en voor een deel op de confrontaties tussen leeuwen en veehouders. Sinds eind februari gebruikt het CML nieuwe technologie: mobiele telefonie.

 
Hans de Iongh: ‘Leeuwen brengen aanzienlijke schade toe aan de lokale economie.’

Schade
‘Uit ons onderzoek is al gebleken dat een volwassen mannetjesleeuw in een jaar tijd 66 koeien en ruim 180 geiten en schapen kan doden’, vertelt Hans de Iongh, onderzoekscoördinator van het CML. ‘Dat is een economische waarde van zo’n € 30.000. Zo brengen leeuwen aanzienlijk schade toe aan de lokale economie.’

Het onderzoek van het CML is bedoeld om het gedrag van ‘probleemleeuwen’ in kaart te brengen. Probleemleeuwen begeven zich buiten het Benoue Nationaal Park in Noord-Kameroen om zich vervolgens tegoed te doen aan het vee van boeren. Door hun gedrag te leren kennen hopen de onderzoekers het ook te kunnen voorspellen, zodat preventieve acties mogelijk worden.


Veldwerk
In februari zijn twee Leidse onderzoekers, Hans de Iongh en Barbara Croes, in het Benoue Nationaal Park op zoek gegaan naar leeuwen. Ze werden bijgestaan door Paul Funston, een Zuid-Afrikaanse deskundige met veel ervaring in het Kruger Nationaal Park, en Mike Briggs, een Amerikaanse dierenarts van de dierentuin van Chicago. Twee Nederlandse masterstudenten biologie hielpen mee met het veldwerk. In één week tijd werden twee mannetjesleeuwen van 176 en 164 kilo, en twee leeuwinnen van rond de 100 kilo verdoofd met een verdovingsgeweer en van een halsband met elektronica voorzien.

GPS/GSM
Het CML heeft bij het onderzoek voor het eerst gebruik gemaakt van zogenoemde GPS/GSM-zenders. Deze nieuwe technologie, althans voor dit doel ingezet, bestaat uit een combinatie van het Global Positioning System (GPS) en mobiele telefonie. GPS zorgt met behulp van een satelliet voor het bepalen van de plaats waar een leeuw op een bepaald moment is (op één tot tachtig meter nauwkeurig), met GSM worden de positiecoördinaten verzonden. Dit gebeurt via het mobiele netwerk van MTN, een Zuid-Afrikaanse provider, dat een groot deel van noord Kameroen dekt. De GPS/GSM-technologie is in Zuid-Afrika ontwikkeld en uitgebreid getest op leeuwen in het Kruger Nationaal Park.
 

‘Realtime’
‘We kunnen op afstand de frequentie waarmee de locatiegegevens worden geregistreerd variëren van eenmaal per uur tot eenmaal per etmaal’, vertelt De Iongh. De onderzoekers kunnen de gegevens van een leeuw realtime via een website ophalen mits de leeuw binnen bereik van het mobiele netwerk is.

Is een leeuw buiten het bereik van het netwerk, dan worden de gegevens op een geheugenchip in de halsband bewaard.

 

  
Leeuwin met zender

De chip heeft voldoende capaciteit om 30.000 locaties op te slaan. Op het moment dat de leeuw het mobiele netwerk weer binnenwandelt, worden de gegevens door een mobiele telefoon verzonden.
 
Namen
Van twee leeuwen, een leeuwin en een mannetje, zijn de gegevens binnen. Om de communicatie over de dieren te vergemakkelijken, hebben de onderzoekers hen namen gegeven. De leeuwin heeft een naam in het Fulfulde, een West-Afrikaanse taal: Didja Laddé, Lady of the Jungle. Het mannetje heet Helias, als eerbetoon aan Helias Udo de Haes, wetenschappelijk directeur van het CML, voor zijn steun. Udo de Haes houdt in september zijn afscheidsrede.

Banda
‘Op 3 maart ontvingen we de eerste locatiegegevens van Didja Laddé, op 7 maart van Helias’, zegt De Iongh. ‘De leeuwin heeft in tien dagen tijd bijna 60 km afgelegd. Ze bewoog zich in de richting van de grens van het park. Op 8 maart bevond ze zich een paar kilometer van het dorpje Banda, waar veel veehoudende boeren wonen.’

 
De route van de leeuwin Didja Laddé

Rooftocht
Ook het mannetje is op 11 maart de grens van het park overgestoken. Hij bevindt zich nu in een jachtzone. De komende weken zal blijken of deze leeuwen op rooftocht gaan naar vee en moeten worden aangemerkt als probleemleeuwen. Van de andere twee leeuwen zijn nog geen locatiegegevens binnen, maar dat zal gebeuren zo gauw ze binnen bereik van het MTN-netwerk komen.

Communicatie
Tegelijkertijd met het registreren van de locatiegegevens via het web, verzamelen de onderzoekers en studenten veldgegevens over het gedrag van de gezenderde leeuwen. Door intensieve communicatie tussen het CML en de veldwerkers kunnen de leeuwen nauwkeurig worden gevolgd en worden waarnemingen gedaan aan de sociale interacties met andere leeuwen, soorten prooi en andere aspecten.

Leeuwennetwerk
Het onderzoek heeft de afgelopen jaren al geresulteerd in een groot aantal publicaties en in de oprichting van het West- en Centraal-Afrikaanse leeuwennetwerk. Via dit leeuwennetwerk is geld geworven om lokale veehouders te helpen hun vee te beschermen tegen de leeuwen.

14 maart 2006/SH