Waar komt de gewoonte vandaan om van één dag in de week iets bijzonders te maken en waarom werd dat juist de zondag? Daarop probeert diesorator Henk Jan de Jonge morgen een antwoord te geven met een nieuwe hypothese.

Op woensdag 8 februari viert de Universiteit Leiden de 431e dies natalis. De plechtigheid begint om 15.00 u klokke in de Pieterskerk. Prof.dr. Henk Jan de Jonge spreekt de jaarlijkse diesoratie uit onder de titel 'Zondag en sabbat'. De Jonge is hoogleraar bij de faculteit der Godgeleerdheid met als leeropdracht het Nieuwe Testament en de vroegchristelijke literatuur. Een gesprek met de diesorator.

De tekst van De Jonges diesoratie en een korte samenvatting hier te lezen.

Henk Jan de Jonge: 'Mijn vak
brengt met zich mee dat ik veel
kritiek krijg, zowel van atheïsten als van rechtzinnigen.'

Wetenschap en religie
Met zo'n onderwerp voor de diesoratie kun je de vraag verwachten: wat doet prof.dr. Henk Jan de Jonge, hoogleraar in de faculteit der Godgeleerdheid, zelf op zondag? Toch aarzelt De Jonge een moment voor hij antwoord geeft. De vraag blijkt gevoelig te liggen; hij raakt aan de kern van waar de faculteit der Godgeleerdheid in Leiden voor staat. De Jonge 'Ik wil er best antwoord op geven, maar eigenlijk doet het er volstrekt niet toe. In onze faculteit doen wij er erg ons best voor te zorgen dat wetenschap en confessie niet door elkaar lopen. Wat iemand wel of niet gelooft mag geen invloed hebben op hoe hij als wetenschapper te werk gaat. Dat telt voor ons heel zwaar. Wij moeten als faculteit volledig de aansluiting bewaren met de universiteit. Wetenschap voldoet in deze faculteit aan dezelfde criteria als in alle andere faculteiten. Dat is voor mij dus een heel principiële zaak. Het doet er dus helemaal niets toe wat ik op zondag doe. Maar ik ga op zondag naar de kerk, ja.'

Waarom de zondag?
De waardering van de zondag als bijzondere dag gaat terug tot de eerste eeuw na Christus, zo vertelt De Jonge. De dag dankt zijn uitzonderingspositie aan het feit dat christenen op de avond van die dag samen aten. Dat gebeurde overigens pas ná werktijd, want de zondag was tot in de vierde eeuw een werkdag. De Jonge: 'Maar waarom ze uitgerekend de zóndag kozen voor hun gezamenlijke maaltijd weet eigenlijk niemand. Er zijn natuurlijk in de loop der tijd talloze verklaringen bedacht, maar die vind ik geen van alle echt overtuigend. In mijn diesrede opper ik daarom een nieuwe verklaring. Het is voor het eerst dat ik die aan de openbaarheid prijsgeef en ik ga er zeker ook nog over publiceren. Ik vind het heel spannend of de collega's in mijn vakgebied daar dan over zullen zeggen: ja, daar zit wat in.'

Vrijpostige vrouwen
De Jonge houdt zich onder meer bezig met de historische interpretatie van vroegchristelijke literatuur. Al zolang hij zich kan herinneren wordt hij geboeid door het ontstaan van het christendom. Als middelbare scholier vroeg hij zich al af of je met de gewone rationele middelen van de wetenschap dat ontstaan zou kunnen verklaren en begrijpen. En, weet hij inmiddels of dat kan? De Jonge: 'Ja, dat kan zeker. Geen twijfel mogelijk.' Welke vragen blijven er nog over?

Vroegchristelijk gemeenschapsmaal met
brood en vis. Fresco in de catacombe (ondergrondse begraafplaats) van ene Priscilla, een onbekende vrouw
(Rome, 3^e eeuw).

De historische Jezus
Hoe is het ontstaan van het christendom te verklaren? De Jonge: 'Jezus kondigt een nieuwe wereld aan. Daar hebben de mensen in die tijd behoefte aan. Ze willen dat Jezus daar hun leidsman in wordt enzovoorts. Dat is het begin van een nieuwe, zeer succesvolle religie. Het christendom wordt in het begin van de vierde eeuw een toegestane godsdienst en vervolgens wordt het de staatsgodsdienst. In het midden van de vierde eeuw was ongeveer de helft van de mensen in het Romeinse Rijk christen. Dat zijn 30 miljoen christenen. Laten we zeggen dat er in het jaar 40 zo'n duizend christenen waren. Dat betekent dat er elk jaar 4 procent bij kwam. Wat er aan dat succes ten grondslag ligt, hoe zo'n religie ontstaat en zich ontwikkelt, vind ik buitengewoon interessant.'

Da Vinci Code: je reinste bedrog
Het probleem van de historische Jezus is belangwekkend, vindt De Jonge. Hoe kijkt hij aan tegen boeken zoals De Da Vinci code van Dan Brown? 'Ik heb regelmatig moeten optreden in de media om uit te leggen wat ik daarvan vind. Het probleem van dat boek is dat veel mensen erdoor worden meegesleurd en denken dat de katholieke kerk één groot bedrog is. Maar we kunnen ook daar weer laten zien dat bijvoorbeeld het idee van een huwelijk tussen Jezus en Maria Magdalena geen enkele historische basis heeft. Het is eigenlijk je reinste bedrog. Dan Brown baseert zich op de apocriefe evangeliën, maar wat hij over de relatie tussen Jezus en Maria Magdalena zegt, staat er écht niet. Wat er wel staat is dat er een bijzondere genegenheid tussen hen bestond, maar dat was niets meer dan de sympathie tussen een leermeester en een leerling.'

Page-turner
Mag dat wat Dan Brown doet? De Jonge: 'Het is gewoon fictie, een roman. Literair vind ik het niet eens zo heel bijzonder, maar het is natuurlijk wel een echte page-turner, heel spannend om te lezen. Ik vermoed overigens wel dat Brown zelf echt in zijn reconstructie gelooft. Hij heeft zich gebaseerd op bepaalde misleidende geschiedschrijving, maar hij heeft niet de wetenschappelijke achtergrond om die kritisch te kunnen beoordelen. Wetenschappelijk gezien is Browns boek totaal bedrieglijke geschiedschrijving. Zo'n priorij van Sion bijvoorbeeld, die heeft nooit bestaan.'

Hoogtepunten
De Jonge is nu negentien jaar hoogleraar aan de Leidse universiteit. Wat beschouwt hij als hoogtepunten in zijn hoogleraarschap tot nu toe? 'Mijn lezingen in de plenaire zittingen van de Society of New Testament Studies, de wereldorganisatie van nieuwtestamentici, te Bazel in 1984 en te Durham in 2002. En het lustrum van de Leidse universiteit in 1975, daar heb ik ook nog heel goede herinneringen aan. Ik heb toen meegewerkt aan de prachtige eeuwfeestbundel Leiden University in the 17th Century: An Exchange of Learning. Ik was toen trouwens nog geen hoogleraar in Leiden, maar werkte als universitair docent in Amsterdam. Maar ik ben in Leiden geboren, heb er gestudeerd en ben er gepromoveerd. Dat verklaart veel natuurlijk.'

Plezier in bestuur
De Jonge is vijf jaar decaan van de Leidse faculteit der Godgeleerdheid geweest, van 1994 tot 1996 en van 2002 tot 2005. De Jonge: 'Dat heb ik met heel veel plezier gedaan. Het geeft veel voldoening om leiding te geven aan de intellectuele gemeenschap die deze faculteit is en bij te dragen aan het floreren ervan. In tegenstelling tot wat sommigen daarover zeggen vind ik bestuur dan ook absoluut geen noodzakelijk kwaad!'

Toekomstplannen
De Jonge wil nog veel publiceren over de geschiedenis van het vroege christendom. Daarnaast is hij gespecialiseerd in de zestiende en zeventiende eeuw. Hij wil in ieder geval nog graag een groot project waar hij al geruime tijd aan bezig is afmaken: een teksteditie met inleiding en commentaar maken van enige verweerschriften waarmee Erasmus de kritiek op zijn vertaling en interpretatie van het Nieuwe Testament heeft gepareerd. De Jonge: 'Daar heb ik erg veel zin in!'

7 februari 2006/DH