Kwadrant van Snellius

Op maandag 16 januari wordt een replica van het beroemde kwadrant van Snellius onthuld. Deze replica - het origineel bevindt zich in het Boerhaave-museum in Leiden - staat in het Snelliusgebouw, het gebouw waar zich onder andere het Mathematisch Instituut bevindt. Het is een kado voor emeritus-hoogleraar Gerrit van Dijk, dat hem bij zijn afscheid werd aangeboden.

Snellius
De beroemde Leidse hoogleraar Snellius (geboren als Willebrord Snel van Royen, 1580-1626) is vooral bekend vanwege de naar hem genoemde wet over de breking van het licht. Maar hij was ook een pionier op het gebied van de landmeetkunde. Met een kwadrant bepaalde hij afstanden tussen steden en dorpen. Rond 1610 liet hij zo'n kwadrant maken om er de geografische breedte tussen Alkmaar en Bergen op Zoom mee te bepalen. Omdat hij ook de werkelijke afstand tussen die plaatsen had bepaald (via triangulatie of driehoeksmeting), kon hij de aardomtrek nauwkeurig bepalen.
 

Snellius' kwadrant op het Academiegebouw
Na Snellius' dood kocht de Universiteit Leiden het kwadrant voor haar Sterrewacht in oprichting. Op het dak van Academiegebouw werd een vierhoekige houten toren geplaatst met een plat dak. Op dat dak kreeg het kwadrant van Snellius in 1633 een eigen huisje met een dak met openklapbare dakpanelen. Daarmee was de eerste Leidse sterrenwacht én de eerste universitaire sterrenwacht ter wereld een feit. Voordien was astronomie vooral een liefhebberij van vorsten geweest. Een sterrenwacht was in die tijd overigens slechts een hulpmiddel bij het onderwijs; het zou tot 1840 duren voordat er een aparte hoogleraar sterrenkunde werd benoemd.

 
Het Academiegebouw met daarop de vierkante houten toren waarop het kwadrant van Snellius werd geplaatst (1633). Pas in 1868 kreeg observator Frederik Kaiser na 30 jaar strijd zijn felbegeerde nieuwe sterrenwacht aan de huidige Sterrewachtlaan. De houten toren werd toen afgebroken.

Hoekmeetinstrument
Een kwadrant - kwart van een cirkel - is een hoekmeetinstrument. Gewoonlijk gaat het dan om de hoek die vanuit het kwadrant met een hemellichaam en de horizon gezien wordt. Die hoek heet ook wel de hoogte van het hemellichaam. Het kwadrant van Snellius is een reusachtig instrument van zo'n twee meter hoog. Het werd in opdracht van Snellius vervaardigd door de beroemde cartograaf Willem Janszoon Blau, beter bekend als maker van de Blau-atlassen.

Onthulling
De onthulling van de replica van het kwadrant van Snellius vindt plaats op 16 januari om 16.00 uur in het Snelliusgebouw, Niels Bohrweg 1 te Leiden.

Programma

• Opening door P.J.J. van Daalen, directeur van de Informatiseringsgroep
• Gebruik van het kwadrant van Snellius, door dr. R.H. van Gent
• De mens Snellius,door drs. L.C. de Wreede
• Wat komt er kijken voor een replica, door dr. J.M. van den Broek
• Onthulling kwadrant door prof.dr. F.W. Saris en prof.dr. G. van Dijk

De replica van het kwadrant van Snellius is met veel enthousiasme en groot vakmanschap vervaardigd door de Fijn Mechanische Dienst van het Leiden Institute of Physics (LION) in samenwerking met de afdeling Hout en Meubel van het Regionaal Opleidingen Centrum. Het werd Van Dijk aangeboden bij zijn afscheid op 27 augustus 2004  door het Faculteitsbestuur Wiskunde en Natuurwetenschappen, het Mathematisch Instituut, LIACS en de Informatiseringsgroep. 

Animatie kwadrant van Snellius:
 http://www.schietop.nl/  Afscheidsrede prof dr G. van Dijk 

Het kwadrant van Snellius.