Tot 12 februari is in de hal van de Oude UB de tentoonstelling Jamu - medical plants for health and conservation in Indonesia te zien. Deze rijke tentoonstelling heeft als onderwerp de inheemse kennis en het gebruik door de lokale bevolking van Indonesië van medicinale planten en kruiden, de zogenoemde jamu. De Indonesische bevolking gebruikt al eeuwenlang jamu, zowel voor de bevordering van de gezondheid als voor de behandeling en preventie van veel ziekten. Jamu zijn onderdeel van het culturele erfgoed van de Archipel.

Geen remedie
Volgens recente schattingen van de Wereld Gezond-

heidsorganisatie in Genève (WHO) is ongeveer 80% van de bevolking in ontwikkelingslanden voor zijn primaire gezondheidsbehoeften afhankelijk van traditionele, vooral op kruiden gebaseerde geneeskunde. Dit geldt met name voor chronische en psychische aandoeningen, en allergieën, waartegen 'moderne' geneesmiddelen vaak uiteindelijk geen afdoende remedie bieden.

Jamu omvatten mengvormen van natuurlijke ingrediënten. Dat zijn naast medicinale ook kosmetische en aromatische kruiden, tezamen MAC-planten genoemd. Deze nemen niet alleen een belangrijke plaats in de Indonesische cultuur in, ze vormen van oudsher ook de basis voor de ontwikkeling van veel moderne geneesmiddelen; via analyse en industriële processen kunnen de bio-actieve componenten van deze planten op grote schaal worden gereproduceerd. Het gaat hier dus om specifieke, op uitgebreide kennis en ervaring gebaseerde toepassingen.

Westerse speurtocht
Vanuit westerse landen wordt in het tropisch regenwoud steeds intensiever gespeurd naar medicinale planten. Die kunnen misschien de doorslag geven bij de ontwikkeling van moderne geneesmiddelen tegen 'nieuwe' ziekten als HIV/AIDS, diabetes en hypertentie. Deze speurtocht, ook bioprospecting genoemd, dreigt door verregaande commercie te leiden tot biopiracy. Hierdoor worden niet alleen de betreffende plantensoorten met uitsterven bedreigd, maar ook de unieke lokale kennis omtrent gebruik en toepassing.

Ook andere factoren spelen hierbij een rol. Als gevolg van economische recessies groeit in zowel ontwikkelingslanden als het westen de behoefte aan natuurgeneesmiddelen. Die zijn niet alleen goedkoper maar sluiten ook aan bij de veranderende oriëntaties van de post-moderne samenleving met haar zoektocht naar alternatieve filosofieën over natuur en milieu.

Individuele verwachting
Opmerkelijk in deze trend is dat de cliënten/patiënten niet uitsluitend geïnteresseerd blijken te zijn in de wetenschappelijk aangetoonde werkzaamheid van bepaalde bio-actieve componenten van deze MAC-planten. Vanuit hun eigen individuele fysieke en psychische verwachtingen en ervaringen kiezen ze kruiden voor zeer specifieke gezondheidsdoeleinden, onder het motto: baat het niet, dan schaadt het niet. Er is dus een maatschappelijke beweging gaande, deels als gevolg van chemofobia, die zich keert tegen industriële geneesmiddelen die ontwikkeld zijn op basis van experimenteel-technisch onderzoek in laboratoria en vóór meer non-experimenteel onderzoek naar individuele ervaring en beleving is.

Groei
Terwijl de WHO (World Health Organization) in haar streven naar health for all enerzijds geconfronteerd werd met kostbare en niet altijd werkzame westerse geneesmiddelen in ontwikkelingslanden, was tegelijkertijd omstreeks 2000 vooral in de Verenigde Staten van Amerika een exponentiële groei van complementary and alternative medicine (CAM) te zien. Medicinale planten en kruiden speelden daarin een hoofdrol. Dit interessante fenomeen van herwaardering van alternatieve geneeskunde dringt inmiddels via een groeiend aantal publicaties door in het prestigieuze Journal of the American Medical Association (JAMA).

Vanuit de wetenschap van de Ethnoscience is er de laatste tijd vooral aandacht voor het lokaal beheer en behoud van MAC-planten, die door de traditionele genezers en vroedvrouwen op duurzame wijze (zonder de plantensoorten in hun voortbestaan te bedreigen) worden verzameld en gebruikt. Ethnoscience richt zich vooral op de bestudering van inheemse kennissystemen (Indigenous Knowledge Systems) vanuit de lokale visie van de bevolking zelf, in relatie tot ontwikkelingsprocessen.

Respect
In dit verband is in Indonesië vastgesteld, dat vele traditionele genezers als kruidenverkoopsters (jamu gendong), lokale kruidendokters (dukun) en traditioneler vroedvrouwen (dukun bayi) bij het verzamelen in het regenwoud en het ceremonieel vermengen van kruiden een aantal rituelen toepassen die in essentie tot taak hebben de betreffende planten met respect en zonder winstbejag te behandelen en te gebruiken.

Voor de Universiteit Leiden is het wetenschappelijk onderzoek naar MAC-planten op non-experimentele basis in samenwerking met de counterparts van het International Exhibition Consortium* vooral relevant bij de Medische antropologie en Etnobotanie, en Etnogeneeskunde. Prof. dr. L.J. Slikkerveer en de leden van het Leiden Ethnosystems and Development Programme (LEAD) zijn internationaal betrokken bij de documentatie, bestudering en analyse van inheemse medische kennis en het gebruik van MAC-planten in Sub-Sahara Afrika, Zuidoost-Azie en het Mediterrane Gebied.

Reizend
De - reizende - tentoonstelling in de Oude UB is opgebouwd door een groep Indonesiërs. Hij wordt gehouden onder auspiciën van de World Think Tank in Gent, België. Deze richt zich op beheer en behoud van bio-culturele diversiteit. Na een successvolle stop van de tentoonstelling in Bandung (Indonesie) in augustus en in Chania (Kreta, Griekenland) in november, is deze tot 12 februari te bekijken in de hal van de Oude UB aan het Rapenburg te Leiden. Daarna reist hij verder.

Tot 12 februari tijdens kantooruren
Oude UB, Universiteit Leiden
Rapenburg 70, 2312 EZ Leiden

Meer informatie: Frank Horsman, 071 527 20 48, fe.horsman@bb.leidenuniv.nl

*De leden van het consortium zijn: de Universiteit Leiden (LEAD-UL), Universitas Padjadjaran (UNPAD), Bandung, Indonesie; de National University of Singapore (NUS), Singapore; het Mediterranean Agronomic Institute of Chania (MAICH) in Kreta, Griekenland en de Martha Tilaar Foundation in Jakarta, Indonesie.