Zappen, MTV en straks studeren

Er komt een generatie studenten aan die met de handjes op het toetsenbord is geboren.
  Moet het universitaire onderwijs zich daarnaar voegen?
"Tot op zekere hoogte", zei vice-voorzitter Joris van Bergen van het College van Bestuur op 2 maart op de werkconferentie 'Student in beeld' over ict en onderwijs.

Veel tegelijk
Prof.dr. Wim Veen, hoogleraar educatie en technologie aan de Technische Universiteit Delft, was een van de sprekers op de universitaire werkconferentie Student in Beeld over ict en onderwijs aan de Leidse universiteit. Hij schetste het beeld van de nieuwe generatie ict-gebruikers, de huidige kinderen. Ze gaan wezenlijk anders om met informatie. Ze zijn gewend om heel veel dingen tegelijk te doen, zappen voortdurend tussen programma's en leren niet-lineair, dat wil zeggen: niet volgens een ordelijke opbouw van de stof (zie kader).

Richting
Op 2 maart kwamen in het schitterend besneeuwde kasteel Oud-Poelgeest ongeveer 75 medewerkers van de universiteit - van enthousiaste docenten tot opleidingsdirecteuren - en enkele studenten bijeen. Zij spraken over het toekomstig gebruik van ict in het onderwijs. Op grond van de inleiding van Wim Veen was meteen duidelijk dat het onderwijs aan de universiteit niet bepaald ingesteld is op de nieuwe generatie.

Makkelijk maken
De huidige studenten zijn te beschouwen als een tussengeneratie. Ze zijn nog niet zo ver gevorderd op het elektronische pad. Ict in het onderwijs beschouwen ze, zo bleek uit enkele presentaties, vooral als iets additioneels en zeker niet als vervanger van de traditionele (werk)colleges. De studenten zouden vooral willen zien dat in een college gebruikte sheets in de teleleeromgeving Blackboard worden gezet. En dat de hoorcolleges op het web komen te staan zodat ze gevolgd kunnen worden op een tijdstip dat de student het beste past. Ook moeten ze altijd en overal kunnen werken op de pc. Kortom, ict moet er zijn om het studeren in praktisch opzicht makkelijker te maken.

Digitale alleseters
Volgens  Wim Veen doen kinderen die in een omgeving met veel digitale apparatuur opgroeien veel dingen tegelijk; ze zijn multi-tasking. Ze maken huiswerk op de computer en msn-en ondertussen, vaak over het huiswerk. Het bellen en sms-en op de mobiel gaat ook gewoon door. Dit alles doen kinderen het liefst met de tv aan op MTV.

Zappen
De aankomende generatie is ook een zapgeneratie. Niet zozeer omdat een tv-programma snel verveelt maar omdat kinderen willen zien of er ergens anders óók nog iets leuks aan de gang is. Kinderen uit het digitale tijdperk kijken drie programma's tegelijk en kunnen toch navertellen wat zich erin afspeelt. Ze hebben namelijk een feilloos gevoel voor de cruciale momenten erin. Die worden vooral op grond van de beelden gespot. De kinderen zijn sterk visueel ingesteld; op wat wordt gezegd, letten ze veel minder. Op momenten die niet bijdragen aan de verhaallijn, zappen de kinderen door.
 
Niet-lineair
Leren doen de kinderen van vandaag niet-lineair dat wil zeggen, niet 'volgens het boekje'. Letterlijk niet. Ze bestuderen niet eerst het hoofdstuk alvorens aan de vragen te beginnen, nee. Ze beginnen aan de vragen en ze vastlopen, zoeken ze  de ontbrekende informatie erbij. Dan nog lezen de kinderen het hoofdstuk niet maar zoeken ze informatie op internet of mobiliseren via msn of sms vriendjes en vriendinnetjes. En als die een antwoord niet weten grazen ze op hun beurt hun netwerk af tot ze iemand hebben gevonden die het wél weet.
Het komt erop neer dat deze kinderen, straks onze studenten, al spelend hetgeen willen leren wat nodig is. Dat doen ze in voortdurende wisselwerking met anderen. Naar school gaan heeft vooral een sociale functie: je ontmoet er je vriendjes en vriendinnetjes.

Structuur
Het gebruik van ict in het onderwijs aan de Universiteit Leiden neemt toe. Naar schatting gebruikt ongeveer de helft van de docenten in meerdere of mindere mate de teleleeromgeving Blackboard in het onderwijs. En er groeit een structuur. Zo is Blackboard het standaard teleleerprogramma van de Universiteit Leiden geworden, heeft inmiddels elke faculteit een coördinator voor ict en onderwijs, is er een ict&o-platform en heeft het ICLON teleleerexpertise ontwikkeld. Bij diverse faculteiten lopen projecten met ondersteuning uit het vernieuwingsfonds van de universiteit. Toch klaagden de op het symposium aanwezige studenten dat de docenten die gebruik maken van Blackboard nog lang niet alle mogelijkheden ervan benutten, bijvoorbeeld de snelheid van het medium: vier dagen moeten wachten op een per e-mail aan de docent gestelde vraag, vinden studenten te lang.

Grote verschillen
Natuurlijk zijn er grote verschillen. De Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen is bij uitstek een faculteit waar veel langs elektronische weg gaat. En geneeskunde werkt al jaren tot grote tevredenheid met patiëntsimulaties. Ook is het bij het LUMC mogelijk om via een satellietverbinding bijzondere operaties te volgen die aan de andere kant van de wereld worden uitgevoerd.

Ideeën
Het College van Bestuur heeft de opleidingen gevraagd om eind 2005 een plan in te dienen voor gebruik van ict in het onderwijs. Op de werkconferentie werden alvast ideeën geïnventariseerd die niet alleen de student op zijn wenken bedient, maar ook de docenten tijd kunnen besparen. Zoveel mogelijk administratieve processen automatiseren en integreren, was zo'n idee. Een ander was: meer digitaal toetsen. Technisch is het mogelijk om ook allerlei andere digitale toetsingsvormen dan alleen het multiple choicetentamen te introduceren. Het toetsen zou zelfs overal en op elk moment kunnen, wat past bij de verdere individualisering van het studeren. Deze laatste trend leidt tot de behoefte aan een - liefst digitaal - portfolio voor elke student, waarin de studievoortgang wordt bijgehouden en waarin ook werkstukken kunnen worden gezet.

Digitale scheidslijn
Het was duidelijk dat er nog veel werk verzet moet worden om een sprong voorwaarts te kunnen maken. Er zijn beperkingen in capaciteit en geld. Verder moet een goede infrastructuur worden opgezet: ontsluiting van het onderzoek, ontsluiting van de collecties en niet te vergeten: professionalisering van docenten. Zij moeten beschikken over een minimale set digitale vaardigheden en een goede ondersteuning. Zover is het nog lang niet. Zoals Veen het zei: tussen 'jong' en 'oud' loopt een digitale scheidslijn.

In het midden
Aan het eind van de werkconferentie bleek vice-voorzitter Joris van Bergen niet helemaal  te willen meegaan met de aanstormende ict-generatie. Ja, we moeten rekening houden met hen, maar rigoureus breken met de huidige didactische aanpak hoeft nu ook weer niet. Hij zei het niet zo letterlijk maar geconcentreerd zwoegen op een lineair opgebouwd, leerzaam maar taai wetenschappelijk artikel, zal niet tot het verleden gaan behoren. Ook dat heeft bewezen zijn vruchten af te werpen.
De Leidse werkelijkheid zal ergens in het midden komen te liggen. Er zal meer gebruik van ict worden gemaakt worden in het onderwijs. Maar een student met een boek onder zijn arm blijft een vertrouwd beeld.

Universitair ict-beleid
Universitair ict&o-platform
ICLON

(8 maart 2005)