De nieuwe 'Otterspeer'

8 februari 2005

Vandaag verschijnt de nieuwe 'Otterspeer', deel drie van 'Groepsportret met dame', de magistrale serie over de geschiedenis van de Leidse universiteit. Woelen om verandering De werken van de wetenschap is het derde deel van Willem Otterspeers vierdelige serie over de geschiedenis van de Leidse universiteit. Hierin beschrijft hij de periode tussen 1776 en 1876. Wie denkt dat de negentiende eeuw een saaie eeuw is en universiteitsgeschiedenis een saai genre, komt bij Otterspeer bedrogen uit. Aan het slot van deel twee liet hij de universiteit achter op het toppunt van haar roem, maar veel daarvan blijkt in deel drie façade.

Evenals de Republiek, waarvan de universiteit zo'n getrouwe afspiegeling is, begon ze een tumultueuze tijd van lotswisseling en herstel. 'Ieder woelt hier om verand'ring en betreurt ze dag aan dag,' dichtte professor Van de Kasteele, 'hunkert naar hetgeen hij zien zal, en verlangt naar 't geen hij zag.'

De universiteit marcheert met de patriotten en hoereert met de Fransen. Ze rijst op uit haar as onder Willem I en is het hart van de liberale oppositie tegen diens bewind. Als de universiteit in 1875 haar derde eeuwfeest viert, met Charles Darwin in het cortège om een eredoctoraat in ontvangst te nemen, is zij opnieuw een van de grootste universiteiten van Europa, maar nu écht.

Geschiedenis is een plek
Willem Otterspeer in het Woord vooraf bij deel drie:

'Er wordt tegenwoordig veel over geschiedenis gesproken. Ook al vermoedt een substantieel deel van de bevolking - en de Tweede Kamer doet dat met haar - dat Willem van Oranje te Dokkum vermoord werd, de geschiedenis is weer en vogue en mag ons weer meningen en moraal geven. Dat is mooi, als men maar bedenkt dat zoiets alleen werkt als het diepgang heeft en betrokkenheid kent. 'Als men de geschiedenis niet levend kan maken door iets wat voor ons persoonlijk leeft,' schreef de vorig jaar overleden Poolse dichter en essayist Czeslaw Milosz, 'dan zal zij altijd min of meer abstract blijven en bestaan uit de conflicten van anonieme machten en schema's.'

Otterspeer: 'Milosz schreef dit in zijn boek Geboortegrond, een indrukwekkend voorbeeld van geografie van de geest, van het vermogen Europa uit te beelden aan de hand van een verdwenen Litouwen, de kunst de stroom van de tijd te zien in de bedding van een perifeer district. 'Als ik over mijn voorouders spreek,' schrijft hij een stukje verder, 'dan doe ik dat omdat zij mij kracht geven. Dank zij hen kan ik oude modes, oude meubels, vergeelde documenten zien als dingen die niet helemaal dood zijn. Dit alles is als het ware een anker waarvan het touw de diepte in gaat en me niet te ver van een bepaald punt laat gaan. En historische intuïtie is waarschijnlijk onmogelijk, als een dergelijk referentiekader ontbreekt.' Vanuit die gedachte werd dit boek geschreven, vanuit de gedachte dat generaliseringen tastbaar moeten zijn, kennis een omgeving heeft, geschiedenis een plek is. En dat men op die plek zijn huis bouwt.'

Groepsportret met dame
In de reeks Groepsportret met Dame zijn reeds verschenen Het bolwerk van de vrijheid, 1575-1672 en De vesting van de macht, 1673-1775. Als laatste deel zal verschijnen De strategie van de aanpassing, 1877-2000.

Willem Otterspeer is hoogleraar universiteitsgeschiedenis te Leiden en biograaf van Willem Frederik Hermans. Eerder publiceerde hij onder meer de biografie Bolland, die werd genomineerd voor de Gouden Uil en de Ako-literatuurprijs en waarvoor hij de Dordtse biografieprijs en de Eureka! prijs ontving.

Links:
Fragmenten uit De werken van de wetenschap
Willem Otterspeer
Publicaties Willem Otterspeer