Universiteit Leiden

een fractie van een miljoenste van het mitochondriaal DNA van Marjolein Kriek.

Voor het eerst DNA-volgorde van vrouw opgehelderd

Klinisch geneticus dr. Marjolein Kriek is de eerste vrouw en de eerste Europeaan van wie de DNA-volgorde in kaart is gebracht. Het gebeurde in het LUMC, in de uren dat het sequence-apparaat vrij was.

'Na Watson nu ook Kriek', zei LUMC-geneticus prof.dr. Gert-Jan van Ommen, toen hij gisteren in Amsterdam zijn wereldprimeur bekend maakte: de ontcijfering van de volledige DNA-volgorde van een vrouw, te weten dr. Marjolein Kriek, 34 jaar en zelf ook geneticus in het LUMC.

foto LUMC

Marjolein Kriek promoveerde in december op een proefschrift over veranderingen in het erfelijk materiaal die zouden kunnen leiden tot een een verstandelijke beperking. Nu is ze klinisch geneticus in opleiding in het LUMC. Ze wist dus waar ze aan begon, en heeft goed met de belangrijkste stakeholders overlegd: haar partner en naaste familie.

Ze is vereerd met haar nieuwe voorbeeldrol, die haar bij uitstek geschikt maakt om fabels over DNA uit de wereld te helpen. 'We weten hierdoor niet wanneer ik doodga, en ook niet waaraan.' Maar ze doet het vooral voor de wetenschap. 'Hoe meer we kunnen uitlezen, hoe meer variaties we in kaart kunnen brengen, en hoe meer we over oorzaken van aandoeningen leren.'

Onvermijdelijke vragen aan haar zijn natuurlijk: wat wil je zelf weten en wat wil je openbaar maken. Over het eerste kan kort zijn: zelf wil ze alles weten. ' Natuurlijk kan eruit komen dat ik een verhoogde kans heb op bijvoorbeeld hart- en vaatziekten. Maar dat betekent ook dat ik er mijn levenswijze op kan aanpassen. Het gaat hierbij bovendien hele kleine getallen. Als ik elke dag twee pakjes sigaretten rook en een fles whisky drink, vergroot dat mijn kansen op een ziekte al veel meer.'

Dat betekent niet dat anderen alles van haar mogen weten. ' Een kans van 60-80% op een ernstige ziekte zoals borst- of darmkanker zou ik willen afschermen, bijvoorbeeld voor verzekeraars.'

Gert-Jan van Ommen, leider van het onderzoek vult aan: 'Dit is wel een onderwerp dat sterk zal gaan spelen. In Amerika mag nu al niet naar sommige ziekten gevraagd worden. We moeten ons realiseren dat privacy in de 21e eeuw iets anders gaat betekenen dan in de 20e. Dat geldt voor internetdata, en ook hiervoor. Het gaat er niet om of informatie beschikbaar komt. Die komt beschikbaar. De vraag is welke afspraken we over die informatie gaan maken. Minimale risicofactoren zie je bijvoorbeeld alleen als je naar grote groepen mensen kijkt. Dat moet met biobank-onderzoek, wat heel veel geld kost, zodat landen het gaan afschermen. En dat zou zonde zijn.'

Eerste Europeaan
Tot nu toe was van slechts vier individuen het DNA bekend, allen mannen. James Watson, de man die in 1953 samen met Francis Crick de dubbele helix-structuur van het DNA ontdekte, onthulde vorig jaar zijn eigen DNA-volgorde. Kort daarop volgde Craig Venter, belangrijk speler in de race om ontrafeling van het menselijk genoom. De andere twee zijn anonieme leden van de Afrikaanse Yoruba-stam. Kriek is de eerste vrouw ter wereld, en bovendien de eerste Europeaan.

X-chromosoom
Het sequencen van een vrouw heeft als voordeel dat het meer inzicht zal opleveren in het X-chromosoom, aldus Van Ommen. Dat is een interessant chromosoom, omdat vrouwen er twee van hebben en mannen maar een. Bij vrouwen kunnen de beide X-chromosomen vergeleken worden. Bovendien moet in de helft van de populatie het X-chromosoom al het werk alleen doen, met als gevolg dat er in de evolutie relatief streng op is geselecteerd.

Ierland
Met de volledige analyse van het DNA zullen de onderzoekers nog zo'n half jaar bezig zijn. 'Het is al ingewikkeld om de exacte bloedgroep te bepalen, zegt Van Ommen. Wel is Krieks mitochondriaal DNA al geanalyseerd. Dat erft alleen via de moeder naar de kinderen over, en zegt dus iets over de verspreiding van mensen over de wereld via de vrouwelijke lijn. Kriek behoort tot de vrij zeldzame haplogroep H4, die waarschijnlijk zijn oorsprong in Armenië heeft, en op de wereldkaart ook terug te vinden is in Polen, Ierland en het zuiden van het Arabisch schiereiland.

Democratisering
Toen de eerste menselijke DNA-volgorde in juni 2000 werd bekendgemaakt, had dat 200 miljoen dollar gekost, vertelt Van Ommen. Het ontrafelen van de volgorde van Watson kostte 200.000 dollar en twee jaar. Bij Marjolein Kriek in het LUMC kon het al voor 40.000 euro, en het gebeurde in zes maanden. Alleen op momenten dat het apparaat vrij was wel te verstaan. Dit apparaat is een mega sequencing-apparaat dat het LUMC vorig jaar als eerste in continentaal Europa aanschafte. Van Ommen spreekt dan ook over een democratisering van het onderzoek: 'Met het bepalen van de DNA-volgorde van een mens wilden we ook laten zien hoe geweldig de technologie inmiddels is. Hierdoor kunnen mensen nu wereldwijd dit soort onderzoek doen.'

(27 mei 2008/HP)

Direct naar: