Judith Frishman hoogleraar Jodendom

Judith Frishman wordt per 1 september hoogleraar Jodendom aan de Faculteit der Godsdienstwetenschappen van de Universiteit Leiden. Ze zal zich vooral richten op het moderne jodendom vanaf de negentiende eeuw tot nu.

Prof.dr. Judith Frishman sprak 6 maart op het symposium Vrouw en Religie, georganiseerd door de Leidse faculteit Godsdienstwetenschappen.

Frishman, die nu hoogleraar is aan de Universiteit van Tilburg, is zowel gespecialiseerd in de rabbijnse periode, d.w.z. de eerste eeuw na Christus tot de komst van de islam, als in de 19e en vroeg 20e eeuw. Ze is een veelgevraagd spreker op internationale bijeenkomsten over de relaties tussen moslims, christenen en joden in Europa.

19e-eeuws integratieconcept
Frishman wil in Leiden onder meer een vergelijkend onderzoek opzetten naar de emancipatie van joden en katholieken in Nederland in de negentiende en vroeg twintigste eeuw, en die van de Nederlandse moslims van vandaag.

Frishman: 'Wat de Nederlandse overheid van moslims verlangt is integratie volgens het 19e-eeuwse model: een minderheid wordt geacht zich te assimileren aan een onveranderlijke meerderheid. Maar we leven nu in een andere tijd. Het hele debat over waarden en normen heeft bijvoorbeeld duidelijk gemaakt dat de Nederlandse identiteit niet helder omlijnd is. Natuurlijk was dat onveranderlijke karakter van de meerderheid in de 19e en 20e eeuw ook al een fictie, maar nu is het al helemaal niet meer realistisch om goed burgerschap gelijk te stellen aan assimilatie.'

Het bestuur van de Vereeniging voor Vrouwenkiestrecht (1916). Vooraan in het midden Aletta Jacobs met een mand bloemen. De afbeelding is van afkomstig van de IISG. Joodse vrouwen waren buitenproportioneel vertegenwoordigd in de maatschappelijke bewegingen van begin 20e eeuw.

Eigen land
'Afgezien hiervan: joden zijn in West-Europa al eeuwenlang een minderheid, maar ze werden lang toch gezien als buitenstaanders in eigen land. Joden wilden er in de 19e eeuw heel graag bijhoren, en deden enorm hun best zich te conformeren, zich te gedragen zoals van hen verlangd werd. Bovendien leefden ze tweeduizend jaar tussen andere volkeren zonder een eigen land; ze waren niet gewend ergens de meerderheid te zijn. De islamitische minderheid van nu heeft een heel andere achtergrond, en Nederlandse moslims laten dan ook veel meer een eigen geluid horen dan de 19e-eeuwse joden.'

Dubbele loyaliteit
Toch ziet Frishman ook overeenkomsten. 'In de 19e eeuw had je allerlei discussies over de dubbele loyaliteit die joden zouden hebben. Dit geldt ook voor Katholieken in Nederland die loyaler aan Rome zouden zijn dan aan Nederland. Vanuit historisch perspectief had ik die beschuldigingen zoals die aan het adres van Albayrak en Aboutaleb bij de kabinetsformatie inderdaad wel verwacht.'

Breder dan religie
Frishman is niet van plan alleen colleges te geven over religie. 'Ik wil dat studenten

Judith Frishman Judith Frishman werd geboren in New York City. Ze studeerde aan verschillende Amerikaanse en Britse universiteiten, waaronder Columbia University, University College Londen en de School of Oriental and African Studies. Ook volgde ze aan het Leo Baeck College in Londen delen van de rabbijnenopleiding. Ze koos er echter voor geen rabbijn te worden, maar de wetenschap in te gaan. Haar doctoraal Semitische Talen haalde Frishman in Leiden (1983, cum laude), waarna ze ook in Leiden promoveerde (1992, cum laude). Tot 1997 werkte Frishman aan de Universiteit Leiden, waar haar onderzoek en onderwijs ging over de rabbijnse periode en het oriëntaalse christendom. Van 1995 tot 2005 bezette ze hier een bijzonder leerstoel voor de geschiedenis van de joods-christelijke relaties in de moderne tijd. In 1998 werd ze hoogleraar Rabbijnse en Joodse Studies aan de faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg (de voormalige Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht). Frishman schreef en redigeerde diverse boeken en artikelen over het vroege en het moderne jodendom. Vorig jaar was ze mederedacteur van het boek Dutch Jewry in a Cultural Maelstrom, 1880-1940 (Uitgeverij Aksant, Amsterdam). Het geld voor continuering en uitbreiding van de Leidse leerstoel Jodendom werd deels op een voor Leiden onorthodoxe, 'Amerikaanse', manier bijeengebracht, namelijk met een sponsordiner.

zich realiseren dat het jodendom veel breder, en soms iets anders is dan religie. Wat volgens mij uniek was voor het jodendom, maar wat in de islam ook op komst is, is dat mensen zich afficheren als cultureel of etnisch joods.'

Vrijmetselarij
Algemene ontwikkelingen in het jodendom van de 19e en vroege 20e eeuw bestudeert Frishman graag aan de hand van specifieke personen. Ze deed onderzoek naar de 19e-eeuwse rabbijn Samuel Hirsch, een grote naam uit de geschiedenis van het liberale jodendom. 'Hirsch was geboren in Duitsland, maar vertrok naar Luxemburg en daarna naar Amerika. Interessant is dat hij in Luxemburg, dat met Nederland in die jaren een koning deelde, heel actief was in de vrijmetselarij. Niet alleen leverde dat boeiende discussies op over de relatie tussen jodendom en christendom en over een toekomstige 'universele religie', maar het leidde er ook toe dat zijn ideeën over de plaats van het ritueel in de joodse religie en in het algemeen veranderden.'

Bourgeois dames
'Ik ben erg geïnteresseerd in personen met zo'n meervoudige identiteit', zegt Frishman. 'Zo is er het fenomeen dat joodse vrouwen begin 20e eeuw buitenproportioneel vertegenwoordigd waren in de grote maatschappelijke bewegingen als de arbeidersbeweging, vrouwenbeweging en vredesbeweging. Aletta Jacobs is daar een voorbeeld van, maar ook Rosa Manus. Rosa Manus richtte het internationale archief van de vrouwenbeweging op. De Duitsers hebben dit in de oorlog geroofd, en lang gold het archief als verloren, maar het werd in de Sovjet Unie herontdekt en is sinds 2003 terug, inclusief de archieven van Rosa Manus zelf, wat heel spannend is. In het najaar komt een selecte groep onderzoekers bij elkaar voor een studiebijeen-komst over het erfgoed van Rosa Manus. Ik ga dan spreken over haar joodse, bourgeois achtergrond in Amsterdam. Want waarmee hielden bourgeois dames zich bezig in het begin van de 20e eeuw, en wat was het, dat zo veel joodse vrouwen bewogen heeft?'

(20 mei 2008/HP)