Was er honger in Galilea in Jezus' tijd?
De evangeliën spelen zich voor een groot deel af in Galilese dorpen, maar van het dagelijks leven daarin weten we vrijwel niets. Jürgen Zangenberg, hoogleraar Nieuwe Testament, gaat daarom een dorp opgraven. Deze enige Nederlandse opgraving in Israël wordt meteen een Field School voor studenten.
Horvat Kur is de ruïne van een dorp uit de tijd van Jezus, twee kilometer ten noordwesten van het Meer van Galilea. Klassiek evangelisch terrein dus, maar Zangenbergs opgraving wordt er niet een in de zin van 'here Jesus stood'.
 |
Doorsnee dorpje
Zangenberg: 'Ik wil juist af van die identificatiekwesties. Ik heb gezocht naar een plaats die één: klein was - in ieder geval geen stad, twee: nog niet is opgegraven, en drie: niet genoemd wordt in het Nieuwe Testament. Ik zocht kortom een doorsnee dorpje. In Israëlische survey-rapporten uit de jaren '70 vond ik de site Horvat Kur, die precies geschikt leek voor mijn doel. De Leidse archeoloog Mark van der Enden, mijn partner in dit project, en ik zijn toen met kaarten en GPS gaan zoeken.'
Platteland
Opgravingen in Galilea richten zich meestal op de steden, zegt Zangenberg. Maar hoe zat het met het platteland? Hoe ontwikkelde dat zich in die belangrijke eerste eeuw? Was het net zo gehelleniseerd? Galilea was een doorgangsgebied van de Middellandse Zee naar de belangrijke Dekapolis in wat nu Jordanië is. Betekent dat ook dat er culturele invloeden waren? En hoe zag de interne structuur van een dorp eruit? Wat was openbaar, en wat was privaat? Waar zaten de mannen en waar zaten de vrouwen? Waren alle huizen even groot? Wat kunnen we zeggen over de religieuze praktijken in de huizen?'
Vergunning
Zangenberg en Van der Enden hadden geluk: er bleek geen moderne bebouwing of landbouw te zijn op de site van Horvat Kur, die bovendien geen particulier eigendom was. De vergunning van de Israëlische overheid is nu voor vijf jaar binnen, en geomagnetisch onderzoek van een collega uit Bern liet bovendien zien dat wat er onder de grond zit veelbelovend is.
Aardewerk verzamelen
Prof.dr. Jürgen Zangenberg: 'Hoe verhoudt het Nieuwe Testament zich tot wat we in de grond vinden?'
Met een subsidie van het LUF gaan hijzelf, Van der Enden, en twaalf studenten deze zomer een pilotopgraving doen om er helemaal zeker van te zijn dat het zin heeft een vijfjarig project te beginnen. 'We gaan onder meer aardewerk verzamelen en een plattegrond maken. Maar eigenlijk weet ik nu al dat het de moeite waard is.'
Field School
Voor de twaalf masterstudenten - zes theologen en zes archeologen - wordt het geen veredelde vakantie. Aan de opgraving is een Field School verbonden: een novum voor studenten Nieuwe Testament in Nederland. In de Field School leren zij wat archeologie is: 's avonds krijgen ze college in opgraven, data-analyse en de geschiedenis van de materiële cultuur van het gebied. In ruil daarvoor verdienen ze credits. Voor de archeologiestudenten, die al kunnen graven, is de opgraving een stage.
Archeologie in het curriculum
Archeologie hoort een vaste plaats te krijgen in het vakgebied, vindt Zangenberg. 'Van oudsher is mijn discipline heel tekstgericht. Zeker Leiden heeft een gedegen filologisch-historische traditie, die enorm veel kennis heeft opgeleverd. Daar stappen we dan ook niet vanaf, maar we gaan hem wel aanvullen met onderzoek naar de materiële cultuur. Hoe verhoudt al die informatie uit teksten als het Nieuwe Testament en Flavius Josephus zich met wat we in de grond vinden?'
Vroege Jezusbeweging
Niet alleen voor het ontstaan van het christendom, ook voor het vroege rabbijnse jodendom zal archeologisch onderzoek naar verwachting veel nieuwe informatie opleveren. Voor het onderzoek naar de sociale bewegingen van de eerste eeuw, waaronder de zogenoemde vroege Jezusbeweging is het een must.
 Juli 2007: archeoloog Mark van der Enden op de site van Horvat Kur. Die werd gevonden met behulp van kaarten en GPS. |
Verzet
Vanaf het jaar 4 voor Christus tot de Joodse oorlog van 66 gistte het in Galilea, vertelt Zangenberg. 'Eigenlijk was er in die periode continu verzet. De vroege Jezusbeweging wordt vaak als een voorbeeld daarvan genoemd, maar er zijn ook andere joodse verzetsbewegingen geweest. De vraag is: Klopt dat? Wat waren de achtergronden van dat verzet? Had het religieuze, politieke of sociale oorzaken? Zeker is dat het niet iets was van: met zijn allen tegen Rome.'
Nieuwe visie
Het platteland in Grieks-Romeins Galilea had onder wetenschappers lange tijd het imago van een wat achtergebleven, nauwelijks gehelleniseerd gebied. 'Flavius Josephus wijst erop dat er honger is geweest in Galilea, en dat veel opstandelingen tegen Rome uit die regio kwamen. Maar de afgelopen 10 jaar is er kritiek gekomen op deze visie. In de eerste eeuw blijkt het aantal nederzettingen juist heel sterk te zijn gegroeid. De nieuwe these is nu dat juist die groei heeft geleid tot ongelijkheid en allerlei sociale spanningen. Het probleem is alleen dat we geen experimentele data hebben om die these te bevestigen.'
Honger
Zangenberg gaat onder meer pollenonderzoek doen, om de intensiteit van de landbouw te kunnen bepalen. 'We weten dat het aantal nederzettingen sterk is gegroeid. Maar we weten niet of er ook in de landbouw sprake was van groei. Zo niet, dan kan bevolkingstoename inderdaad tot honger hebben geleid. Ook gaan we kijken of de huizen in die tijd groter werden, en meer kamers kregen.'
Niet uniform
Natuurlijk is Horvat Kur maar één dorpje, weet hij. 'Maar Israëlische en Amerikaanse collega's graven in andere dorpen. Een belangrijke vraag is hoe verschillend al die dorpen waren, en wat hun onderlinge relaties waren. We hebben aanwijzingen dat ze helemaal niet zo uniform waren. Dat ze allemaal op hun eigen manier op de veranderingen zijn ingesprongen.'
Enige Nederlandse opgraving
Horvat Kur is de enige Nederlandse opgraving in Israël. Het project wordt gesponsord door de universiteiten van Bern, Helsinki, Leiden en Mainz. De opgraving in Horvat Kur is aangesloten bij een groter, internationaal project: het Kinneret Regional Project. Er zijn volop mogelijkheden om als vrijwilliger aan een opgraving mee te doen.
Links
Prof.dr. Jürgen Zangenberg
Benoemingsbericht Jürgen Zangenberg Universitaire Nieuwsbrief 18 april 2006
(6 mei 2008/HP)