Middeleeuwse logica en semantiek

Het editiewerk - het uitgeven van oude teksten - in het onderzoek naar middeleeuwse filosofische ideeën heeft prioriteit, stelt prof.dr. Bert Bos. Hiervoor is kennis nodig van Latijn, paleografie en codicologie. Dinsdag 22 april houdt Bos zijn oratie.

Prof.dr. Bert Bos

Beweerzin
In zijn oratie geeft Bos een voorbeeld van het soort onderzoek waar hij zich mee bezighoudt. Het gaat om een discussie over de betekenis van een beweerzin, in de middeleeuwen propositio genoemd. Voorbeelden van beweerzinnen in vertaling zijn: een mens rent, een mens is dapper, God is goed, Socrates is groter dan Plato en ik beloof u geld. De discussie staat in een commentaar op een handboek De spiegel der jongeren van Richard Billingham (± 1340). Het is een discussie uit de middeleeuwse logica en semantiek. In de middeleeuwse filosofie houdt logica de leer van taal, kennis en geldigheid van redeneringen in, en semantiek de leer van betekenis van termen en zinnen. Het commentaar van rond 1400 is nog niet uitgegeven. Bos bereidt zelf een editie voor op basis van de twee handschriften die ervan bewaard zijn.

Decaan
Prof.dr. E.P. Bos (1947) is sinds 1 juni 2007 bijzonder hoogleraar Middeleeuwse logica en semantiek en sinds 1 januari 2008 tevens decaan van de Faculteit der Wijsbegeerte. Hij studeerde Griekse en Latijnse taal- en letterkunde in Leiden. In 1972 werd hij student-assistent bij de faculteit onder prof.dr. L.M. de Rijk. Daarna was hij respectievelijk wetenschappelijk medewerker, universitair docent en universitair hoofddocent antieke en middeleeuwse wijsbegeerte. Hij heeft veel boeken en artikelen op zijn naam staan. Hij is secretaris en sinds 1 november 2006 ook voorzitter van het landelijke gezelschap voor middeleeuwse wijsbegeerte Medium Aevum.

Voorbeeld van een middeleeuws filosofisch handschrift. Boethius, Liber Divisionum. Universiteitsbibliotheek Leiden.

Stand van zaken
In zijn oratie gaat Bos ook in op de stand van zaken in het onderzoek naar de middeleeuwse logica en semantiek. Een bijzondere leerstoel voor middeleeuwse logica en semantiek lijkt een leerstoel over twee zeer kleine vakken, stelt hij. En in zekere zin is dat ook zo, maar het zijn wel vakken die een grote doorwerking hebben op de rest van het middeleeuwse denken: in theologie, metafysica, ethiek enzovoort. De logica en semantiek werkten dus door in heel de filosofie en wetenschap van die tijd.

Pionierswerk
Hoe staan de vakken middeleeuwse logica en semantiek er nu voor? De studie ervan is kort voor de tweede wereldoorlog op gang gekomen volgens Bos. De studie kreeg vooral vaart in de jaren zestig door het pionierswerk van Jan Pinborg, Norman Kretzmann en de Leidse emeritus Bertus de Rijk. Zij stelden zich tot taak uit kloosters en universiteitsbibliotheken handschriften op te delven en te bestuderen waarin de middeleeuwse logische traktaten werden bewaard. Hiertoe is kennis nodig van Latijn, en van paleografie en codicologie.

Oertekst
Voor het onderzoek is het noodzakelijk edities te maken waarbij men via een stemma - een soort stamboom - de oertekst reconstrueert of een handschrift dat ooit gecirculeerd heeft, met correcties en aanvullingen uit andere handschriften uitbreidt. Dit editiewerk, en de studies van de traktaten, is langzamerhand over de hele wereld ter hand genomen. Van veel grote middeleeuwse denkers is het werk nog steeds niet in zijn geheel kritisch uitgegeven, zelfs niet van Thomas van Aquino. Editiewerk heeft dan ook prioriteit.

Traktaten
De traktaten worden soms intrinsiek, Bos bedoelt hiermee: van binnen uit, bestudeerd, maar ook extrinsiek, waarbij middeleeuwse ideeën vruchtbaar worden bestudeerd in vergelijking met de moderne filosofie. Een goed voorbeeld van het laatste is in Nederland het werk van de overleden Leidse emeritus Gabriël Nuchelmans. De laatste tijd wordt de middeleeuwse logica ook uitgelegd met moderne formele logica en er worden meer en meer vertalingen van middeleeuwse logische traktaten gemaakt.

Database of Medieval Logical Manuscripts

(22 april 2008/SH)