Studenten en senioren achter het stuur

Nieuw in de Faculteit der Sociale Wetenschappen: een rijsimulator voor onderzoek naar afleiding in het verkeer.

Studenten zonder rijbewijs die met 80 kilometer per uur over de weg scheuren. Dat lijkt gevaarlijker dan het is, want in de rijsimulator van de Faculteit der Sociale Wetenschappen kan de ongeoefende automobilist weinig schade aanrichten. Cognitief psychologen hebben het driver distraction laboratory onlangs in gebruik genomen om aandacht en afleiding in het verkeer te onderzoeken. Tien studenten voeren er momenteel hun scriptieonderzoek uit. Aandachtsproblemen
Psycholoog William Verschuur richtte het lab samen met zijn collega Karel Hurts op. Beiden doen al langer onderzoek naar verkeersveiligheid. Verschuur: 'Met de opkomst van de mobiele telefoon, de TomTom en andere high-tech apparatuur wordt de mentale belasting van de automobilist steeds groter. Een ongeluk ligt dan al snel op de loer. In de VS wordt geschat dat ongeveer 25% van alle verkeersbotsingen veroorzaakt wordt door gebrekkige aandacht van de bestuurder. Wij zijn geïnteresseerd in de psychologie achter die cijfers. Heeft de ene bron van afleiding een verstorender effect dan de ander? En waarom is de ene automobilist eerder afgeleid dan de ander? Dat soort vragen proberen wij te beantwoorden in het lab.'

Rijsimulator
In het driver distraction lab is het bestuursgedeelte van een auto nagebouwd, compleet met stoel, stuur, gaspedaal en rem. De auto-onderdelen zijn aangesloten op een groot flatscreen, waarop eenvoudige rijtaken gesimuleerd kunnen worden met speciaal daarvoor ontwikkelde software. 'Het grote voordeel van deze rijsimulator is dat we de werkelijkheid nabootsen maar tegelijkertijd zelf controle hebben over de wegsituaties waar we proefpersonen aan laten deelnemen', aldus Verschuur.

In de Lane Change Task moet de bestuurder in de rijsimulator zo snel mogelijk van rijstrook wisselen wanneer hij/zij een wisselteken langs de weg tegenkomt (foto boven). Een computer registreert het pad dat de bestuurder volgt op de weg (grafiek onder). De doorgetrokken lijn geeft het ideale pad weer, de stippellijn is het pad dat de bestuurder volgt. Dit pad kan onder verschillende omstandigheden worden vergeleken (bijvoorbeeld bij verschillende vormen van afleiding).

Rijden en radio luisteren
Voor ouderejaars psychologiestudenten vormt het lab een uitgelezen kans om kennis te maken met toegepast onderzoek. Een van hen is derdejaars bachelorstudent Alex de Ruijter. Samen met zes jaargenoten gebruikt hij de rijsimulator om het effect van verschillende vormen van afleiding in het verkeer te onderzoeken. 'We kijken bijvoorbeeld of radioverkeersinformatie de rijprestatie negatief beïnvloedt', vertelt Alex. Daarvoor maakt hij gebruikt van de Lane Change Task. Dat is een simulatietaak waarin de proefpersoon zo snel mogelijk van rijstrook moet wisselen wanneer hij/zij een wisselteken langs de weg tegenkomt (zie illustratie). 'De simulatiesoftware registreert precies het pad dat de proefpersoon op de weg aflegt', legt Alex uit. 'De helft van de tijd laten we radioverkeersinformatie horen en de andere helft van de tijd niet. Als het luisteren naar de radioverkeersinformatie inderdaad effect heeft op de rijprestatie, dan herken je dat direct aan een afwijkend rijpad.'

Psychologiestudenten Leoni van de Sande en Alex de Ruijter gebruiken de rijsimulator voor hun scriptieonderzoek.

Flyeren in de bridgeclub
Masterstudente Leoni van de Sande is net als Alex veel in het lab te vinden. Zij richt zich op een bijzondere groep automobilisten: ouderen. Terwijl Alex door de faculteit zwierf om studenten te werven als proefpersonen, ging Leoni met een hand vol flyers op stap naar de plaatselijke bridgeclub voor senioren. Leoni licht toe: 'Door de vergrijzing komen er steeds meer oudere automobilisten bij. Ouderen maken over het algemeen relatief weinig brokken op de weg, maar je ziet wel dat zij oververtegenwoordigd zijn bij specifieke ongevallen, zoals die op kruispunten. Dat kan te maken hebben met aandachtsproblemen.' Leoni onderzoekt met behulp van bestaande vragenlijsten en computertests of er individuele cognitieve verschillen tussen ouderen zijn die voorspellen in hoeverre zij bestand zijn tegen afleiding in de rijsimulator. 'De een kan zijn aandacht beter verdelen dan de ander', zegt Leoni. 'Dat zie je waarschijnlijk terug in de rijprestatie.'

Onderzoek in de praktijk
Leoni en Alex zijn blij met de mogelijkheden die het driver distraction lab hen biedt. 'De theorie die je tijdens de eerste jaren van je studie leert is interessant, maar dit onderzoek maakt het allemaal wat echter', zegt Leoni. De masterstudente is zo enthousiast geraakt, dat zij over enkele maanden stage gaat lopen bij Rijkswaterstaat. 'Ik ga ongelukken van vrachtwagenchauffeurs onderzoeken', vertelt ze. Opnieuw een verkeersveiligheidonderzoek dus, ditmaal nog dichter bij de praktijk. Ook Alex heeft de smaak van toegepast onderzoek te pakken: 'Onze onderzoeksresultaten zullen direct betekenis hebben voor de praktijk, dat maakt dit onderzoek zo leuk.'

Waarschuwingsbord
Wat zijn die verwachte praktische implicaties? Mede-laboprichter Verschuur denkt vooruit: 'Het onderzoek van onze studenten kan ons meer vertellen over de optimale inrichting van de auto. Wat bouw je wel in en wat bouw je niet in om ervoor te zorgen dat de bestuurder met zijn aandacht bij de weg kan blijven?' Verschuur vindt dat oudere weggebruikers daarbij extra aandacht behoeven. Ook op de weg zelf. 'Wanneer je ouderen bijvoorbeeld meer voorbereidingstijd geeft bij het naderen van een kruispunt, verklein je waarschijnlijk de kans op aandachtsproblemen en ongelukken. Eerder een waarschuwingsbord plaatsen zou dus al kunnen helpen.'

Psychologische keuring
Verschuur hoopt dat zijn labonderzoek doordringt tot in het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen. 'Waarom zou je 70-plussers alleen medisch keuren als psychologische verschillen ook van invloed zijn op het rijgedrag? Doe er een psychologische keuring bij, dat komt de verkeersveiligheid ten goede.' Verschuur is niet vatbaar voor het skeptische tegenargument dat de rijsimulaties in het lab geen recht doen aan de complexe werkelijkheid van de weg. 'Als wij in ons lab bij minimale afleiding al verstorende effecten vinden, dan kun je nagaan hoe groot die effecten zijn in de hectische verkeerssituatie van alledag.'

Het driver distraction lab wordt mede gefinancierd door het LUF/Gratama-fonds en het Bèta-fonds van de Faculteit der Sociale Wetenschappen.

Meer over het scriptieonderzoek op de website van Leoni van de Sande.

(8 april 2008/Tristan Lavender)