Bankieren over de grens nog onderontwikkeld
 Prof.mr. Rogier Raas in zijn oratie: Zolang in de EU-regelgeving geen aandacht wordt besteed aan aansprakelijkheidskwesties, schiet de harmonisatie zijn belangrijkste doel voorbij: de toegang van financiële dienstverleners tot andere markten binnen de EU te vergemakkelijken. |
Rogier Raas is hoogleraar in het Nederlands en Europees bank- en effectenrecht aan de Universiteit Leiden. Hij is tevens partner bij advocatenkantoor Stibbe in Amsterdam.
Het gros van de Nederlandse consumenten en een groot deel van het Nederlandse bedrijfsleven is nog gewoon klant bij een Nederlandse bank, en niet bij een bank in een andere lidstaat van de EU. Dat is gek, zegt Raas. Andere producten uit EU-landen zijn immers van meet af aan in trek geweest; de Nederlandse goederenimport uit andere EU-landen bedroeg vorig jaar 10.000 euro per persoon. En zo'n enorme infrastructuur heb je niet nodig voor de export van financiële diensten. Met een telefoon, internet en enveloppen kom je al een heel eind.
Tijdrovende aanvraagprocedures
Waarom blijft de Europese financiële markt zo achter bij de goederenmarkt? De Europese wil is er wel, stelt Raas. Al sinds 1973 ijvert de EU voor een interne markt voor financiële diensten. In de jaren '80 en '90 werd het 'Europese paspoort' voor financiële dienstverleners geïntroduceerd. Een vergunning die in één EU-lidstaat is verleend is daarmee ook geldig in alle andere lidstaten. Tijdrovende en kostbare aanvraagprocedures om in een andere lidstaat een kantoor te openen zijn sindsdien niet meer aan de orde.
Lokaal bijkantoor
De wederzijdse erkenning van vergunningen bleek echter niet voldoende om de koudwatervrees bij dienstverleners weg te nemen. De ontvangende lidstaat bleef namelijk bevoegd eigen regels voor de dienstverlening op het grondgebied uit te vaardigen en te handhaven. Een Nederlandse bank die in Portugal wil gaan bankieren, met of zonder lokaal bijkantoor, moest zich dan eerst in die gedetailleerde materie gaan verdiepen.
Zelfde gedragsregels
Sinds 1 november 2007 is dit probleem voor aanbieders van beleggingsdiensten echter ook opgelost, met een volledige EU-harmonisatie van de voorschriften en waarborgen die beleggingsondernemingen jegens hun cliënten in acht moeten nemen. Op die datum moest namelijk de MiFID in alle lidstaten zijn geïmplementeerd. MiFID staat voor Markets in Financial Instruments Directive. In de hele EU gelden nu dezelfde gedragsregels voor aanbieders van beleggingsdiensten. Bovendien wordt het toezicht op naleving daarvan grotendeels overgelaten aan de toezichthouder in het thuisland als er geen bijkantoor wordt geopend in het gastland. De Nederlandse bankier die bijvoorbeeld via Internet in Portugal beleggingsdiensten gaat aanbieden heeft dus heel vertrouwd te maken met de Nederlandse Autoriteit Financiële Markten. Opent hij wel een bijkantoor, dan is de Portugese tegenhanger daarvan weliswaar toezichthouder, maar de regels zijn hetzelfde. De harmonisatie is bedoeld om beleggers in de hele EU dezelfde mate van bescherming te bieden, maar vooral om de toegang voor beleggingsondernemingen tot andere markten binnen de EU te vergemakkelijken.
Aansprakelijkheid
Toch zijn die beleggingsondernemingen nog niet gerust, zegt Raas. Ze zijn bang dat ze, ook al kennen ze de volledig geharmoniseerde gedragsregels op hun duimpje, en ook al houden ze zich daar stipt aan, in het gastland toch nog het verwijt krijgen niet zorgvuldig genoeg te hebben gehandeld. Dat komt doordat MiFID geen aandacht besteedt aan de aansprakelijkheid van beleggingsondernemingen die op zichzelf netjes volgens de regels handelen. En daarmee schiet MiFID zijn belangrijkste doel voorbij: het wegnemen van belemmeringen voor financiële dienstverleners met Europese ambities.
Aandelen Ajax
Iedere belegger kent de vragenlijsten met 'impertinente vragen over de invloed van mogelijke verliezen op uw nachtrust', aldus Raas. Die komen uit Brussel, en maken deel uit van de 'ken-uw-cliëntverplichting' van MiFID. Financiële dienstverleners moeten zich verdiepen in de persoonlijke omstandigheden en achtergrond van - potentiële - beleggers. Maar als die weigeren de noodzakelijke informatie aan te leveren, hebben financiële dienstverleners slechts een waarschuwingsplicht. Bij 'doe-het-zelfbeleggen' in eenvoudige financiële producten geldt zelfs helemaal geen plicht om vooraf informatie in te winnen. Raas: 'De ondernemer die zijn sigarenwinkel verkoopt en de verkoopopbrengst vanwege zijn rotsvaste vertrouwen in de nieuwe Technische Staf geheel wenst te investeren in aandelen AFC Ajax N.V. zal door MiFID geen strobreed in de weg worden gelegd.'
Lokale regels bestuderen
Dat is op zich niet nieuw, zegt Raas. Het netjes naleven van publiekrechtelijke normen biedt geen garantie dat iemand geen aansprakelijkheidsrisico's meer loopt. Maar voor de bankier die overweegt zijn financiële diensten in andere EU-lidstaten te gaan aanbieden betekent het wel dat hij ondanks alle harmonisatie toch nog de lokale regels en jurisprudentie over aansprakelijkheid moet gaan bestuderen.
Zorgplicht
Raas noemt als voorbeeld twee invloedrijke arresten uit eigen land, die laten zien dat banken in Nederland, met name jegens particuliere beleggers, een bijzondere zorgplicht hebben. Een particuliere belegger kreeg van de rechter gelijk toen hij zijn bank, die hem toch keer op keer had gewaarschuwd, verweet dat zij hem had toegestaan transacties te doen terwijl zijn beleggingsrekening een tekort vertoonde. Een andere belegger kreeg in cassatie gelijk toen hij zijn bank aansprakelijk wilde stellen voor de geleden verliezen omdat die hem, ondanks zijn dekkingstekorten, toch had toegestaan te handelen. Waarschuwen voor algemene of concrete risico's is dus in Nederland niet altijd voldoende om aan aansprakelijkheid te ontkomen. Een bank kan verplicht zijn om transacties te weigeren als de risico's verbonden aan de transactie voor de cliënt onaanvaardbaar hoog zijn. Onduidelijkheid daarover kan bankiers uit andere EU-landen tegenhouden hun diensten aan het Nederlandse publiek aan te bieden.
(11 maart 2008/HP)