Eerste transplantatie eilandjes van Langerhans


Eilandjes van Langerhans in de alvleesklier
(foto LUMC)
In het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) is de eerste diabetespatiënt in Nederland succesvol getransplanteerd met eilandjes van Langerhans, zo maakte het ziekenhuis vorige week bekend. De eilandjes zijn afkomstig van een overleden donor. De eilandjes van Langerhans zitten verspreid door de alvleesklier (pancreas) en variëren in grootte van 0,4 tot 0,03 millimeter. De eilandjes van mensen met type 1 diabetes worden door het eigen immuunsysteem vernietigd, zodat ze geen insuline meer aanmaken.

Afweerremmende middelen
Dr. Eelco de Koning is als internist-endocrinoloog verbonden aan de afdeling Nierziekten van het LUMC. Hij coördineert er het eilandjesisolatie- en transplantatieprogramma, in samenwerking met vele andere afdelingen van het LUMC. De eilandjestransplantatie leerde hij in de befaamde Joslin Diabetes Center in Harvard. De Koning: 'Er zijn op de wereld zes tot zevenhonderd van deze transplantaties gedaan. Maar in Nederland nog niet. Nu kunnen Nederlandse patiënten ook behandeld worden. Het gaat vooralsnog om een kleine subgroep van mensen, mensen die al een donornier hebben, en dus al met afweerremmende middelen worden behandeld.'

Steriele ruimtes
Het LUMC, dat naam heeft als transplantatieziekenhuis, is het enige ziekenhuis in Nederland dat eilandjesisolatie mag uitvoeren. De eisen zijn streng; de eilandjes van Langerhans mogen alleen geoogst worden in speciale steriele ruimtes. Transplantatie mag ook in het UMC Groningen.

Lastig orgaan
De getransplanteerde eilandjes komen niet in de alvleesklier zelf terecht. De Koning: 'De alvleesklier zelf is een lastig orgaan; je kunt er moeilijk bij komen, en hij raakt snel ontstoken. Het is al in de milt geprobeerd, in een nier, in de buikholte, maar niets werkte goed.'

Lever
Wat beter werkt is de eilandjes via een infuus inbrengen in de poortader van de lever. Ze gaan in de vertakkingen van die poortader zitten, en blijken van daaruit hun werk te doen. 'Wel is het zo dat na verloop van tijd hun functie afneemt, nuanceert De Koning. 'Dit in tegenstelling tot de eilandjes in een volledige getransplanteerde alvleesklier. Die ingreep zelf is riskant, maar daarna blijven de insulineproducerende cellen wel heel lang functioneren.'

Nieuwe alvleesklier
In de jaren '60 kwam men al op het idee om mensen met diabetes een nieuwe alvleesklier te geven, een transplantatie analoog aan, en vaak gedaan in combinatie met de al bekende niertransplantatie. Er worden in Leiden zo'n 20-25 pancreassen per jaar getransplanteerd. 'Maar dat is heel grote transplantatie', zegt De Koning. 'Bovendien bestaat de pancreas voor 98-99% uit cellen die spijsverteringssappen maken. Slechts 1 tot 2 % zijn insulineproducerende cellen. Na zo'n transplantatie zijn er allerlei constructies nodig die ervoor zorgen dat die spijsverteringssappen weer kunnen afvloeien. Daardoor kwam men op het idee om de eilandjes zelf weg te halen.' Dat bleek te kunnen, hoewel het extraheren van de eilandjes, met behulp van enzymen en speciale schuddende machines, geen eenvoudige klus is.  


Aan het werk in de steriele ruimte, de 'maan'. (foto LUMC)
Regeneratieve geneeskunde
Het eilandjesisolatie- en transplantatieproject valt mede onder de regeneratieve geneeskunde, voor het LUMC een belangrijk interdisciplinair gebied. De regeneratieve geneeskunde houdt zich bezig met het herstellen van beschadigde weefsels en organen door gebruik te maken van natuurlijke eigenschappen van cellen. De transplantatiegeneeskunde valt eronder, maar ook het stamcelonderzoek. Een speciale themagroep, onder leiding van immunohematoloog prof.dr. Wim Fibbe, werkt samen aan nieuwe therapieën met behulp van stamcellen.

Tekort aan donoren
De Koning en zijn collega-onderzoekers in de themagroep zien de eilandjestransplantatie als een opstapje naar meer geavanceerde celtherapieën. De Koning: 'Een nadeel van eilandjestransplantatie is dat er een behoorlijke hoeveelheid eilandjes nodig zijn. Voor een transplantatie heb je aan één alvleesklier niet genoeg; je hebt er twee nodig, terwijl er in Nederland al een tekort aan donoren is. We onderzoeken nu of we stamcellen kunnen gaan inzetten.'

Mesenchymale stamcellen
De hoop is dat toepassing van mesenchymale stamcellen de resultaten van eilandjestransplantatie zal kunnen verbeteren. Mesenchymale stamcellen zijn stamcellen die zich kunnen differentiëren in verschillende weefsels zoals bot, vet of kraakbeen. Daarnaast blijken ze het afweersysteem te kunnen beïnvloeden. In het LUMC wordt mesenchymale stamceltherapie al toegepast om afstoting te voorkomen na stamceltransplantatie bij kinderen.

Gentherapie
De Koning: 'We willen graag weten of mesenchymale stamcellen ook bij eilandjestransplantaties het immuunsysteem kunnen onderdrukken. Maar ook of ze kunnen zorgen voor de bloedvatvoorziening voor die getransplanteerde eilandjes. Die hebben natuurlijk voedingsstoffen nodig. Daarnaast probeert de gentherapiegroep van professor Rob Hoeben uit mesenchymale stamcellen insulineproducerende cellen te maken.'

Stamcellen uit pancreas
Ook zijn De Koning c.s. bezig met stamcellen uit de pancreas zelf. Die zitten in de afvoerbuisjes van de spijsverteringssappen. Anders dan die mesenchymale stamcellen zijn dit al wat meer gespecialiseerde voorlopercellen. De Koning: 'Die zetten we op kweek, en dan zien we dat ze een soort eilandjes gaan maken en insuline gaan produceren. Die cellen zijn weliswaar nog afkomstig van een donor, maar je zult met één donatie wel meer mensen kunnen helpen.'

(18 december 2007/HP)