'Verdrag van Lissabon is gewoon een grondwet'

Naar aanleiding van de ondertekening van het Europese Hervormingsverdrag werd Essential EC Law in Charts, waarin Europese verdragen en wetgeving visueel zijn uitgewerkt, uitgebreid met een hoofdstuk. Co-auteur en hoogleraar Europees recht Christa Tobler vindt dat we gewoon een Europese grondwet hebben.

Visualisatie
Om meer inzicht te geven in de werking van het Europees recht publiceerde ze met co-auteur Jacques Beglinger dit najaar Essential EC Law in Charts, een overzicht van Europese verdragen en wetgeving in tekeningen en schema's. Het boek is een ambitieuze poging om het ingewikkelde Europese rechtssysteem te visualiseren. Nuttig voor studenten en juristen als leermiddel, maar ook als presentatietool.


De veranderingen in de structuur van de Europese Unie zijn samengevat in deze afbeelding.
Extra hoofdstuk
Vorige week is daar een extra hoofdstuk aan toegevoegd: The EU following the Reform Treaty. De veranderingen in de structuur van de Europese Unie zijn samengevat in één afbeelding (zie illustratie). 'De grootste misvatting van het brede publiek is dat we sinds de jaren negentig een Europese Unie hebben, en dat de Europese Gemeenschappen niet meer bestaan', zegt Tobler. 'Het bovenste symbool is bekend, het symboliseert de drie zuilen waar de Europese Unie op steunt. 'De middelste pijler is de belangrijkste, die bestaat uit de economische gemeenschappen. Hieronder vallen de voormalige Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (die nu niet meer bestaat), de Europese Gemeenschap en de Europese Atoomenergie Gemeenschap (Euratom). Daarnaast heb je de zwakkere pijlers voor Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (tweede pijler) en de politiële en justitiële samenwerking in strafzaken (derde pijler). De Europese Unie is het overkoepelende dak boven de pijlers.'

Reizwort
'Ik ben blij met het verdrag dat afgelopen week door de Europese regeringsleiders in Lissabon werd ondertekend', zegt Tobler. 'Het idee van de Europese superstaat is weg. Er komt geen volkslied en ook geen vlag. Maar ik moet toegeven dat dat vooral psychologische winst is. Door het nee van Nederland en Frankrijk in 2005 is 'grondwet' een omstreden begrip geworden. In Zwitserland noemen we dat een Reizwort, een woord dat je liever niet noemt. Maar juridisch gezien is het Hervormingsverdrag gewoon een grondwet. De nationale grondwetten zijn daar ondergeschikt aan. Zo hebben specialisten het ook altijd gezien.'

Hervormingen juridisch ingewikkeld
Het Hervormingsverdrag is bedoeld om de Europese Unie doorzichtiger en doelmatiger te organiseren. De Raad wordt voortaan voorgezeten door een vaste voorzitter, het aantal commissarissen wordt teruggebracht, net als de mogelijkheid tot het uitspreken van veto's door lidstaten. Met de aanstelling van een hoge vertegenwoordiger moet bovendien het gemeenschappelijk buitenlands beleid worden versterkt. 'Maar', zegt Tobler, 'de juridische hervormingen zijn veel ingewikkelder dan de lijstjes die we in de kranten lezen. Dat kwam ook naar voren in de discussie tijdens de onlangs gehouden lustrumconferentie van het Europa Instituut, die aan de Europese Unie was gewijd. Daar kwamen interessante sprekers aan het woord, bijvoorbeeld Andrew Duff, een lid van het Europese Parlement die meewerkte aan de regeringsconferentie over het herzieningsverdrag.'


Hoogleraar Christa Tobler: 'Na de Tweede Wereldoorlog heeft Europese integratie vrijheid en vrede gebracht in Europa. Dat is helemaal niet zo vanzelfsprekend als iedereen denkt.'

Planeet
Met het nieuwe Hervormingsverdrag gaat deze structuur drastisch veranderen. Volgens Tobler komt er een overzichtelijker en beter werkbaar alternatief. 'Nu pas gaat de Europese Gemeenschap verdwijnen en wordt ze geïntegreerd in de Europese Unie. Daar was eerder nog geen sprake van. Euratom blijft wel bestaan.' Om deze integratie te visualiseren hebben de onderzoekers voor een planeet gekozen, die de Europese Unie moet representeren. Daar omheen cirkelt Euratom, weliswaar verbonden met de Unie, maar een op zichzelf staand verdrag.

Allesomvattende Europese Unie
Het Europese gemeenschapsrecht valt weg, en verwordt tot Europese Unierecht. Tobler: 'Eigenlijk hebben we nu pas die haast allesomvattende Europese Unie, waarvan de meeste mensen dachten dat die al lang bestond. Naar verwachting worden het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid en de politiële en justitiële samenwerking in strafzaken sterker binnen de nieuwe structuur. Terrorismebestrijding is bijvoorbeeld de afgelopen jaren heel belangrijk geworden en doet inzien dat de Europese samenwerking verder moet gaan dan economische samenwerking.'

Referendum
Tobler betreurt het dat Nederland een referendum hield over een dergelijk ingewikkelde kwestie. 'In Nederland hebben we helemaal geen ervaring met het houden van referenda, daar moeten we nog in groeien. Om zoiets ingewikkelds als de Europese Grondwet per referendum te regelen, vind ik onverstandig, zeker in het politieke klimaat dat toen in Nederland heerste. Het belang van Europese integratie wordt onderschat. Na de Tweede Wereldoorlog heeft Europese integratie vrijheid en vrede gebracht in Europa. Dat is helemaal niet zo vanzelfsprekend als iedereen denkt.'

Links

(18 december 2007/Marl Pluijmen)