Toekomst van maag-, darm- en leverziekten: personalized medicine
 Professor Daan Hommes |
Virtuele zorg verbetert de kwaliteit van leven van darmpatiënten, betoogt prof.dr. Daan Hommes, hoogleraar maag-, darm- en leverziekten. Op 23 november houdt hij zijn inaugurele rede 'Denken buiten de Buik'.
Inflammatoire darmziekten komen steeds vaker voor in de westerse wereld. Een van de hypotheses is dat door toegenomen hygiënische omstandigheden ons afweerapparaat in de darm anders reageert op normale darmbacteriën. Er wordt zelfs gespeculeerd dat de introductie van de ijskast en het minder voorkomen van bepaalde bacteriën direct in relatie staat met de ernstige ziekte van Crohn. Maar volgens Hommes, die 23 november zijn oratie houdt, wordt deze 'hygiënetheorie' nog niet hard genoeg gesteund door bewijzen. 'We hebben dus nog veel te doen.'
Is de screening van dikke darmkanker wel effectief genoeg?
'Dikke darmkanker is helaas gestegen in de lijst van de meest voorkomende kankers. Screening wordt steeds belangrijker maar ik wil zo graag een minder belastende manier vinden, hetzij met moleculaire markers uit ontlasting, hetzij met zogeheten imaging tools: beeldvormende technieken. Nu is de endoscopie de zogenaamde 'gouden standaard' maar dit ervaren de meeste patiënten als een vervelend onderzoek. Ze zijn hier ook niet altijd toe bereid.
Ook hebben we niet genoeg capaciteit op de endoscopiekamers, waardoor de programma's al gauw kunnen vastlopen. Bovendien hebben we te weinig mankracht: In Nederland hebben we momenteel ongeveer veertig vacatures voor MDL-artsen die niet opgevuld kunnen worden. Dat heeft niet te maken met de belangstelling voor het vakgebied want die is groot. De overheid wil echter niet dat er meer mensen worden opgeleid. Daar hebben we recent nog tegen geprotesteerd.'
Tot uw speerpunten behoren de inflammatoire, chronische darmziekten. Waarom deze?
'De ziekte van Crohn en colitus ulcerosa (zwerende dikke darmziekte) zijn zeer invaliderende ziekten. Patiënten zijn gemiddeld twintig, vijfentwintig jaar en in de bloei van hun leven als zij ziek worden. Het zijn complexe genetische aandoeningen waarbij meerdere genen betrokken zijn. Het afweersysteem van patiënten reageert hyperactief op de normale darmbacteriën. Het immuunsysteem neemt die bacteriën waar als gevaarlijke signalen en begint een ontstekingsreactie te maken. Er vallen zweren in de darm, mensen krijgen bloederige diarree, buikpijn en vallen af.'
Wat kan ertegen worden gedaan?
'Aangezien de zieke darm nogal eens niet reageert op ons huidige arsenaal aan ontstekingsremmende medicijnen zoals prednison moeten we te vaak opereren, soms meerdere keren in een tijdsduur van enkele jaren. We maken hierdoor ook de meeste kosten in de zorg voor deze patiënten.
We ontwikkelen nu een aantal nieuwe trajecten. Samen met de afdeling Immunohematologie van het LUMC bestuderen we behandeling met mesenchymale stamcellen die hopelijk in staat zijn om de ontsteking in de darmen, of fistels rondom de anus, tot rust te brengen. Het is translationeel wetenschappelijk onderzoek, waarin we de kennis van de immunologie van de stamcel willen toepassen in de dagelijkse praktijk. Dit soort vormen van translationeel onderzoek krijgen een belangrijke rol binnen onze afdeling. Een ander voorbeeld is genetische manipulatie van onschuldige bacteriën, waardoor deze eiwitten naar keuze kunnen maken. Na een succesvolle eerste studie gaan we dit jaar een grote internationale studie leiden. Tot nu toe hebben we de ziekte voornamelijk symptomatisch behandeld met medicijnen zoals prednison, maar we willen in de toekomst toe naar preventie.'
U wilt patiënten meer bij de zorg betrekken. Heeft de huidige polikliniek zijn langste tijd gehad?
'Nee, alleen willen we effectievere zorg op onze poliklinieken leveren. Niet-urgente zorg willen we graag op afstand monitoren. En de daarmee bespaarde tijd herinrichten voor min of meer urgente zorg en het daarmee samenhangende wetenschappelijk onderzoek.
De patiënt zou bijvoorbeeld thuis zijn eigen dossier deels kunnen bijschrijven door ziektespecifieke kenmerken aan zijn status toe te voegen. Hij logt in op zijn dossier en vult het in. Aan onze kant zit een verpleegkundig specialist die de gegevens autoriseert. Na deze digitale poli staan relevante data in de status terwijl de patiënt niet aan het loket is geweest.
Samen met een bedrijf ontwikkelen wij nu een zogenaamd 'handheld-laboratorium', vergelijkbaar met de glucosemeter van suikerpatiënten. Dat apparaat kan waarden bepalen die voor inflammatoire darmziekten van belang zijn, en hopelijk voorspellen wanneer de ziekte gaat opvlammen. We hebben questionnaires naar onze patiënten gestuurd, die dit initiatief enthousiast steunen.
Gekoppeld aan de gegevens uit de zorg komt er ook een ziektespecifieke biobank met anoniem opgeslagen materiaal zoals DNA, dat na de toestemming van de patiënt wordt verwerkt. Door koppeling van de moleculaire gegevens uit het biomateriaal met de klinische gegevens van de patiënt, ontstaat een unieke verzameling data die het onderzoek verder op weg helpt.'
Wat betekent digitale zorg voor patiënten?
'Gemak en service. Daarnaast zullen wij hopelijk in staat zijn om ziekteactiviteit vroeger op te sporen en te voorkomen dat de patiënt weer zo ziek wordt. Het heeft dus effect op de kwaliteit van leven en op de prognose van het ziektebeloop Als het niet nodig is, komen patiënten liever niet naar de poli. Patiënten voelen zich veilig door in hun eigen zorg te kunnen participeren. Hiermee willen we de zorg individualiseren.
Ook op het gebied van de andere speerpunten binnen mijn leerstoel, dikkedarmkanker en leverziekten, willen wij toe naar personalized medicine.'
Biografie
Daan Hommes (1963) studeerde geneeskunde aan de Universiteit van Gent en de Universiteit van Amsterdam (UvA). In 1995 promoveerde hij op Immune modulation in experimental colitis and inflammatory bowel disease. In 2000 werd hij als internist gecertificeerd, in 2002 als specialist maag-, darm- en leverziekten. In 2002 werd hij hoofd van het Centrum voor Inflammatoire Darmziekten (IBD) van het Academisch Medisch Centrum (AMC). Hommes is mede-oprichter en voorzitter van de Nederlandse vereniging voor Inflammatoire darmziekten (ICC) en hoofd van het wetenschappelijke comité van de Europese IBD-organisatie European Crohn's and Colitis Organisation (ECCO).
Sinds juli 2006 is hij hoofd van de afdeling Gastro-enterologie en hepatologie van het Leids Universtair Medisch Centrum.
Oratie prof.dr. D.W Hommes
Titel: Denken buiten de buik
Vrijdag 23 november 16.00 uur
Hooglandse Kerk, Middelweg 2, Leiden
(20 november 2007/Florine Koning)