'Er is nog zoveel materiaal niet bekeken'

Prof.dr. Remke Kruk: 'Natuurlijk, de Arabische wetenschap was niet de Europese wetenschap van na de 16e eeuw. Maar dat betekent niet dat waarnemen, en zelfs experimenteren niet belangrijk waren.'

Wie hoogleraar is in de cultuur van duizend-en-één nacht is veroordeeld tot een leven als duizendpoot. Remke Kruk, sinds 1990 hoogleraar Arabische taal en cultuur, geeft vrijdag 16 november haar afscheidscollege. Haar vakgebied kent een enorme breedte en culturele continuïteit.

Zesde eeuw tot nu
Remke Kruk droeg als hoogleraar de verantwoordelijkheid voor onderzoek en onderwijs in de Arabische cultuur van de zesde eeuw tot nu. 'We hebben bij ons niet de luxe te kunnen beschikken over specialisten voor elke specifieke cultuurperiode, en dat betekent dat we vaak moeten improviseren. Als ik vanuit een andere afdeling gevraagd werd een of ander specifiek onderwerp te belichten vanuit de Arabische cultuur moest ik het maar verzinnen. Als ik nee zei, was het Arabische perspectief afwezig, en dat wilde ik natuurlijk ook niet. Dus dan ging ik me ergens in verdiepen, en dan bleek het vaak heel leuk.'

Schaken
En zo kan iemand zonder dat ooit gepland te hebben een gewaardeerde specialist worden op het gebied van het Arabische schaakspel. 'Ik wist vrijwel niets van schaken toen de Koninklijke Bibliotheek me vroeg mee te werken aan een schaaktentoonstelling. Maar dan zit je opeens aan tafel te schaken volgens de Arabische regels. En even later word je gevraagd het artikel over schaken te schrijven in de Encyclopaedia of Islam.' De Encyclopaedia of Islam is hét naslagwerk van het vakgebied. De redactie ervan zet de vele lemma's uit onder het wereldwijd verspreide corps van specialisten.

Afbeelding uit het oudste Arabische schaakboek (10e eeuw)

Onontgonnen
'Je went je in dit vak een werkwijze aan die op andere vakgebieden vaak impressionistisch overkomt. Je diept teksten op, je vertaalt, je analyseert, je plaats in een context, je ontwaart verbanden.' Gaandeweg ontwikkelde Remke Kruk een aantal specialismen: de middeleeuwse Arabische wetenschap, magie, het volksepos, vrouwen in de literatuur. Over het laatste: 'Ik ben nooit bewust de genderstudies ingestapt. Maar als je ziet dat een lang en op zichzelf prima artikel in de Encyclopaedia of Islam over een belangrijk werk, de Sirat Dhat al-Himma, niet vermeldt dat de hoofdpersoon een vrouw is, dan kun je bijna niet anders.'

Continuïteit
Maar aan de andere kant leent het vakgebied zich er ook wel voor. Middeleeuwse auteurs waren zelf ook duizendpoten, die overal over schreven. Remke Kruk: 'En het allerbelangrijkst: een van de opvallendste verschillen met onze eigen  cultuur is de grote continuïteit tussen oud en nieuw. Dat komt vooral door de taal. De taalkundige barrière tussen heden en verleden is veel kleiner dan bij ons. Daar profiteren wij ook van. Als je de beginselen van het Arabisch onder de knie hebt kun je kiezen: lees ik een eenvoudige negende-eeuwse tekst of lees ik een roman van nu? Dat zou hier ondenkbaar zijn.' Om haar studenten al in het begin van hun studie met de levende Arabische cultuur te laten kennismaken voerde ze meteen na haar aantreden het zogenoemde Cairo-semester in.

Kruiwagens klassieke teksten
Het verleden speelt een grote rol in het identiteitsgevoel van de Arabische wereld, aldus Remke Kruk. 'Klassieke literaire werken worden steeds weer herdrukt en verkocht. Hoewel de laatste vijftien jaar de aandacht verschoven is naar  godsdienstige teksten. Dat komt door de opkomst van het fundamentalisme. Nu worden op de boekenmarkten van het Midden-Oosten geen hele kruiwagens met klassieke teksten meer aangereden, maar vooral islamitische teksten. Nieuwe teksten en heruitgaven van oude.'

Dieren
De middeleeuwse Arabische natuurwetenschap begon met een enorme vertaaldrift in de achtste en negende eeuw van Griekse werken: Aristoteles, Ptolemeus, Hippocrates. Remke Kruk raakte in het specialisme verzeild doordat ze de Arabische vertalingen bestudeerde van Aristoteles' werk over dieren. En daar kwam ze weer in terecht omdat ze zelf eigenlijk ook wel biologie had willen studeren.

College Wereldbeelden
Zonder de Hellenistische cultuur is de Arabische cultuur niet te begrijpen, is haar overtuiging. 'Dat wereldbeeld is overal in doorgedrongen: in de magie, in de landbouw. In literaire teksten. De een noemt Ptolemeus in een gedicht over zielige minnaars. De ander vertelt in zijn poëzie hoe het heelal in elkaar zit. In het eerste jaar van de studie geef ik daarom altijd een college wereldbeelden. Over Aristoteles, Ptolemeus en de Neoplatoonse invulling daarvan.'

Afscheidscollege prof.dr. Remke Kruk Vrijdag 16 november 16.00 uur Plaats: Pieterskerk te Leiden Titel: Gouden weiden van Arabische cultuur

'Eerst kijken, dan classificeren'
Er is nog zoveel tekstmateriaal niet bekeken, weet ze. 'Wat over de middeleeuwse Arabische wetenschap gezegd en geschreven wordt is gebaseerd op heel weinig materiaal. Als je systematisch meer materiaal bekijkt, haal je daar heel opzienbarende dingen uit. Natuurlijk, de Arabische wetenschap was niet de Europese wetenschap van na de 16e eeuw. Het kader waarin werd waargenomen was heel anders. Maar dat betekent niet dat waarnemen, en zelfs experimenteren niet belangrijk was. Remke Kruk herontdekte de volslagen vergeten tiende-eeuwse arts en zoöloog Ibn abi al Ash`ath, die als een van de weinigen een boek over dieren - inclusief de mens - schreef zonder de anekdotische passages waarmee zijn voorgangers hun werk lardeerden. Je moet eerst kijken hoe dieren leven, en ze dan pas classificeren, vond deze auteur.

Promovendi uit Arabische wereld
Hoe staat het met het vakgebied in de Arabische wereld zelf? Remke Kruk: 'Ook binnen de Arabische wereld wordt natuurlijk van alles gedaan aan klassieke Arabische cultuur. De Arabische universiteiten hebben tenslotte ook hun letterenfaculteiten en historische afdelingen. Ook daar zitten goede geleerden. In Marokko, in Egypte, in Beiroet. Maar de markt is klein, en er is helaas een kloof tussen de vakgenoten daar en hier. We hebben vaak slecht zicht op wat ze daar aan het doen zijn en andersom. Zij raadplegen niet alles van buiten de Arabische wereld, en voor ons is er het praktische probleem dat het enorm tijdrovend is om uit te zoeken wat er allemaal geschreven wordt, en om uit te zeven wat goed is. Ik kreeg vaak aanvragen van mensen uit de Arabische wereld die hier wilden komen promoveren; dat dan toch niet altijd lukt is meestal een kwestie van geld. Bij de afdeling Turks is dat beter gelukt. Wel zijn er in onze opleiding veertien Indonesische masterstudenten, en ook promovendi; daar zijn fondsen voor. Die Indonesische studenten kennen, vanuit hun opleiding in Indonesië, over het algemeen uitstekend Arabisch.'

Links

• Talen en Culturen van het Midden-Oosten aan de Universiteit Leiden
• Interview met Remke Kruk in Forum (faculteit der Letteren)

(13 november 2007/HP)