'EU moet regie voeren in Westelijke Balkan'

De Europese Unie moet alle landen van de Westelijke Balkan een reëel perspectief bieden op EU-lidmaatschap. Alleen dan kan de stabiliteit van de regio gegarandeerd worden. Dat stelt Steven Blockmans in zijn proefschrift over de Europese Unie en de Westelijke Balkan. 25 oktober verdedigt hij zijn proefschrift.

Zootje
Internationaal rechtsgeleerde Blockmans onderzocht de rol en impact van de internationale gemeenschap in het stabiliseren van de Westelijke Balkan (Albanië, Kroatië, Servië inclusief Kosovo, Bosnië-Herzegovina, Macedonië en Montenegro). 'De huidige structuur is een zootje', concludeert de promovendus. 'Organisaties als de VN, NAVO, OVSE en EU werken langs elkaar heen, omdat ze met verschillende mandaten en op verschillende momenten naar de regio zijn gekomen. Dat leidt tot contraproductiviteit en ineffectiviteit.'

Instabiel
Volgens Blockmans moet één instantie de regie voeren in de complexe regio, en dat is de EU. 'Het is de enige instantie die het gereedschap heeft om een allesomvattende veiligheidsstrategie te ontwikkelen', zegt hij. De meeste effectieve methode is om de afzonderlijke landen EU-lidmaatschap in het vooruitzicht te stellen. Dat willen de bevolkingen van de Westelijke Balkan niet alleen zelf graag, ook Europa is daar bij gebaat.

Gewapend conflict over Kosovo
Er is namelijk nog steeds geen eind gekomen aan de regionale versnippering van de Balkan. 'Vorig jaar scheidde Montenegro zich af van Servië. Met veel moeite houdt de internationale gemeenschap het multi-etnische Bosnië-Herzegovina bijeen', zegt Blockmans. 'En ondanks de grote aanwezigheid van de NAVO is een gewapend conflict over de status van Kosovo niet ondenkbaar. Zolang niet alle resterende status- en constitutionele kwesties afdoende zijn opgelost, blijft het risico op geweld reëel.'

Drugs
Ook op economisch vlak is de regio instabiel. 'De karikatuur van de gangsterstaat is in sommige delen van de regio terecht. De Westelijke Balkan is een doorvoerhaven van drugs uit Afghanistan en er vindt wapen- en mensensmokkel plaats. Europa is niet gebaat bij de import van criminaliteit uit de regio.'

Stabilisatie- en Associatieproces
Blockmans betoogt dat het perspectief van EU-lidmaatschap de krachtigste motor voor politieke, economische, juridische en administratieve hervormingen in deze landen is. Het zogeheten Stabilisatie- en Associatieproces, het voorportaal voor de onderhandelingen over EU-lidmaatschap, moet worden versterkt, vindt de promovendus.

Toetredingsvoorwaarden
'Europa moet een duidelijk politiek signaal afgeven. In de trant van: jullie mogen er in de toekomst bij, mits jullie aan alle toetredingsvoorwaarden voldoen. Op die manier hebben lokale machthebbers een hervormingsmandaat dat ze naar de bevolking kunnen uitdragen. De politieke cultuur die zo ontstaat, gaat verder dan het persoonlijke gewin van de machthebber.'

Strenge liefde
Dat betekent overigens niet dat Europa zich soft moet opstellen. Blockmans heeft een 'liefdesrelatie' voor ogen die streng doch rechtvaardig is. Zo lang als de landen zich houden aan de gestelde voorwaarden, worden ze beloond. Maar ze raken ook verworvenheden kwijt als ze in de fout gaan. Het is net als het opvoeden van een kind, alleen is het kind in dit geval akkoord gegaan met de spelregels, omdat het geaccepteerd wil worden.

Poolse loodgieter
Het is de vraag of Europa zit te wachten op nog meer lidstaten. Met de 'big bang' uitbreiding in 2004 en de toetreding van Roemenië en Bulgarije eerder dit jaar zitten de zogenaamde enlargement blues er flink in. Blockmans is echter optimistisch: 'Dat is van relatief korte duur. Dat Poolse loodgieterssyndroom zal na verloop van tijd vervagen. Bovendien gaat het om kleine staatjes die redelijk makkelijk door de Europese Unie geabsorbeerd kunnen worden, anders dan bijvoorbeeld kandidaatlid Turkije. Ook gevoelsmatig ligt de Balkan dichter bij Europa. Neem nou Kroatië. Dat land is hard op weg om Europa's populairste vakantiebestemming te worden.'

Politieke besluitvorming
Het onderzoek ligt op het snijvlak van de Internationale Betrekkingen en Internationaal/Europees Recht. Hoewel Blockmans duidelijke richtlijnen geeft, heeft hij niet beoogd een politiek beleidsplan te schrijven. Wel heeft hij een evaluatie gegeven van de rol en impact van de verschillende internationale actoren, met name de EU, die actief zijn in het stabiliseren van de regio. 'Ik heb een kritisch overzicht willen geven van de verschillende instrumenten die worden benut, zowel de politieke als de juridische', zegt hij. Het is afwachten of en wanneer het proefschrift zijn weerklank krijgt in de politieke besluitvorming.

Steven Blockmans, Tough Love; the European Union's Relations with the Western Balkans
Promotie 25 oktober 2007.