Stress bevordert cocaïneverslaving

Inge de Jong: 'Streshormonen kunnen bijdragen aan het ontstaan van een cocaïneverslaving.'

Wie een keer een lijntje cocaïne snuift, loopt volgens het Trimbos-instituut een risico van 15 tot 20% om verslaafd te raken aan de harddrug. Waarom blijf het voor de ene recreatieve cocaïnegebruiker bij die enkele keer, terwijl de ander geestelijk en lichamelijk afhankelijk wordt van het middel? Gedragsfarmacologe Inge de Jong, verbonden aan het LUMC en de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen, zocht een verklaring in het effect van stresshormonen. Op 17 oktober verdedigt zij haar proefschrift.

De nerveuze roker
'De ervaring leert dat stress een verslaving in de hand kan werken,' zegt De Jong. 'Denk bijvoorbeeld aan een roker: die zal direct een sigaret opsteken zodra hij nerveus wordt. We begrijpen echter nog niet goed via welke lichaamsmechanismen stress bijdraagt aan het ontwikkelen van een verslaving. Zeker voor een zeer verslavende stof als cocaïne, die negatieve gevolgen heeft voor gezondheid, sociaal functioneren en criminaliteit, is het belangrijk dat we meer te weten komen over deze mechanismen. Daardoor kunnen we mensen mogelijk ook weer van hun verslaving afhelpen of, wat nog beter is, preventief ingrijpen.'

Sensitisatie
Hoe raakt iemand verslaafd aan cocaïne? Naarmate iemand de drug vaker gebruikt, wordt het verlangen ernaar steeds groter en worden bepaalde lichamelijke reacties steeds sterker. Dit effect wordt sensitisatie genoemd. De Jong onderzocht hoe sensitisatie beïnvloed wordt door twee hormonen die worden aangemaakt door de bijnieren: adrenaline en corticosteron. Ook ging zij na of deze relatie afhankelijk is van de genetische opmaak van het individu. 'De ene persoon is van nature gevoeliger voor het ontwikkelen van een verslaving dan de ander,' aldus De Jong.

Recreatieve gebruikers van cocaïne hebben een kans van 15 tot 20% om aan de harddrug verslaafd te raken (bron: Trimbos-instituut, 2001).

Stresshormonen
Adrenaline en corticosteron worden in stressvolle situaties, bijvoorbeeld bij een bedreiging van buitenaf, afgescheiden om het lichaam in actie te brengen. Ze zorgen er bijvoorbeeld voor dat de hartslag stijgt en de spieren meer bloedtoevoer krijgen. Normaal gesproken is die respons functioneel, bijvoorbeeld om snel te kunnen vluchten voor de dreiging. Bij iemand die cocaïne gebruikt zouden de stresshormonen echter ongewenst kunnen bijdragen aan een verslaving, doordat zij ook inwerken op hersendelen die het lichaam doen verlangen naar meer drugs.

Muizen
De Jong toetste deze verwachting bij muizen. Ze maakte gebruik van twee genetisch verschillende muizenstammen die verschilden in gevoeligheid voor drugs en stress. Bij beide stammen bleek sensitisatie op te treden: de muizen werden lichamelijk steeds actiever bij herhaalde injecties met cocaïne. De Jong onderzocht de bijdrage van stresshormonen aan de sensitisatie door de bijnieren van de muizen chirurgisch te verwijderen. Vervolgens diende zij aan deze dieren corticosteron en/of adrenaline toe. Daardoor kon zij zowel de afzonderlijke effecten

De Jong verrichtte haar onderzoek met muizen.

van deze hormonen bekijken, als het gezamenlijke effect.

Resultaten
Wat waren de resultaten van het onderzoek? Verwijdering van de bijnier, en daarmee het wegvallen van de productie van corticosteron en adrenaline, leidde er bij één muizenstam toe dat er geen sensitisatie voor cocaïne meer optrad. Alleen als de twee hormonen beide kunstmatig werden toegediend, vond er weer sensitisatie plaats. 'Stresshormonen kunnen dus bijdragen aan cocaïneverslaving,' concludeert De Jong. 'Maar dat geldt alleen voor individuen met een bepaalde genetische opmaak.'

Mensen
De promovenda vermoedt dat deze conclusie in meerdere of mindere mate ook opgaat voor andere harddrugs. Wel erkent ze dat voorzichtigheid geboden is bij het generaliseren naar mensen van de resultaten van haar muizenstudies. 'Om ethische redenen is het moeilijk om soortgelijke experimenten bij mensen uit te voeren,' zegt ze. Eerder onderzoek heeft echter aanwijzingen opgeleverd dat stresshormonen ook bij mensen een cocaïneverslaving in de hand kunnen werken. Zo blijken mensen met een post-traumatische stress-stoornis een groter risico te lopen om verslaafd te raken. Toediening van corticosteron wakkert bij verslaafden bovendien het verlangen naar de drug aan.

Behandeling
De Jong ziet hierin aanknopingspunten voor de behandeling van verslaafden. 'Als we de ongewenste effecten van stresshormonen medicinaal blokkeren, kunnen we de behoefte aan cocaïne wellicht afzwakken. Niet iedereen is er genetisch even gevoelig voor, maar stress is zonder meer een risicofactor waar we aandacht aan moeten schenken bij mensen die verslaafd dreigen te raken aan cocaïne.'

(16 oktober 2007/Tristan Lavender)