Denemarken eert vergeten Nederlands-Deense schilder

Boekomslag van de wetenschappelijke publicatie bij de tentoonstelling: Pieter Isaaczs, Portret van een man en een jongen, 1609.

In Slot Frederiksborg bij Kopenhagen is een tentoonstelling over de Nederlands-Deense schilder Pieter Isaacsz (1568-1625) te zien. Kunsthistoricus Juliette Roding ontdekte de vergeten kunstenaar eind jaren tachtig tijdens haar promotieonderzoek. Vanwege zijn 'dubbele nationaliteit' viel Isaacsz lang buiten de kunstgeschiedschrijving. Het is voor het eerst dat zo veel van het werk van Isaacsz in samenhang kan worden bekeken.

'Dubbele nationaliteit'
Toen Juliette Roding eind jaren tachtig in Denemarken promotieonderzoek deed naar Nederlandse architecten en ingenieurs aan het Deense hof, ontdekte zij - tijdens een excursie met studenten - in de musea een schilder met een opmerkelijk Nederlandse naam. Roding: 'Ik was meteen nieuwsgierig. Als kunsthistoricus ken ik natuurlijk de namen van de Nederlandse schilders, maar van deze Isaacsz had ik nog nooit gehoord. Ik zocht verder en ontdekte dat er nog heel wat werk van hem bewaard was gebleven, dat bovendien van relatief hoge kwaliteit was. Isaacsz is in 1568 geboren in Denemarken (Helsingør) als zoon van Isaac Pietersz, een rijke Amsterdamse koopman die het Deense hof van luxe goederen voorzag. Zijn opleiding kreeg Pieter bij de bekende Amsterdamse portretschilder Cornelis Ketel. Daarna ging hij eerst in Amsterdam en vervolgens in Kopenhagen werken, maar bleef regelmatig tussen beide landen heen en weer reizen. Het begrip 'dubbele nationaliteit' bestond toen nog niet, maar Isaacsz is natuurlijk zowel Deen als Nederlander. Om die reden is hij lang buiten de nationale kunstgeschiedschrijvingen van zowel Nederland als Denemarken gebleven.'

Slot Frederiksborg, Nationaal Historisch Museum

 

 

 

 

 

 

Expert meeting
Samen met Badeloch Noldus, nu onderzoeker op Slot Frederiksborg, maar tot voor kort postdoc aan de Universiteit Leiden, smeedde Roding plannen voor een Isaacsz-tentoonstelling in Frederiksborg. In 2006 organiseerden ze daartoe een expert meeting in het Rijksmuseum in Amsterdam. Tijdens deze bijeenkomst werden alle aan Pieter Isaacsz toegeschreven tekeningen en schilderijen door specialisten geëvalueerd, waarna circa vijftig werken overbleven die men op goede gronden aan Isaacsz meende te kunnen toeschrijven. Historici en kunsthistorici uit Denemarken en Nederland, maar ook uit Duitsland en de Verenigde Staten, werden door de initiatiefneemsters gevraagd om een bijdrage te leveren aan het onderzoek naar Isaacsz. Dit onderzoek wordt nu gepresenteerd in de rijk geïllustreerde bundel die de tentoonstelling begeleidt. Tevens biedt de bundel een catalogue raisonné van het werk van de Deens-Nederlandse schilder.

Excellent in stofuitdruking

Pieter Isaacsz, Portret van Christiaan IV met regalia, c. 1614

Pieter Isaacsz vestigde zich in het begin van zijn carrière in Amsterdam, waar hij in opdracht van het stadsbestuur onder meer het (pas enkele jaren geleden teruggevonden) deksel van het stadsklavecimbel beschilderde waarop de componist Jan Pieter Sweelinck speelde. In 1607 bezocht de gezant van de Deense koning Christiaan IV Isaacsz in zijn atelier om schilderijen voor de vorst te kopen. Isaacsz' werk beviel zo goed dat Christiaan hem tot hofschilder benoemde. In 1614 schilderde Isaacsz een majestueus staatsieportret van Christiaan IV. Dit schilderij laat zien waarin de schilder excelleerde: de zeer precieze stofuitdrukking van kostbare textielsoorten, metalen en edelstenen. Ook adviseerde Isaacsz de koning bij de inrichting van diens lustslot Rosenborg, het imposante Kronenborg aan de Sont en het grotendeels opnieuw opgetrokken residentieslot Frederiksborg. Roding: 'Ik kan me geen mooiere plek voorstellen om Isaacsz' schilderijen te bekijken!'

Deksel van het klavecimbel van Amsterdam, beschilderd door Isaacsz.

 

 

 

 

 

 

 

 

Vorstenspiegel
Een van Rodings bijdragen aan de bundel wetenschappelijke artikelen behelst een nieuwe interpretatie van de schilderijencyclus die onder leiding van Pieter Isaacsz werd gemaakt voor het plafond van de grote zaal op Rosenborg. Een opdracht van deze omvang was in de Republiek op dat moment nog ondenkbaar. Van deze cyclus, die oorspronkelijk 30-32 werken moet hebben geteld, is ongeveer de helft bewaard gebleven. Het betreft zeer uiteenlopende voorstellingen van bijvoorbeeld een kraamkamer, een badhuis, een doopscène en voorstellingen van kinderen op school. De cyclus wekte destijds grote bewondering bij buitenlandse bezoekers. Roding interpreteert de reeks als een 'vorstenspiegel' voor de kinderen en bastaardkinderen van Christiaan IV: een reeks ethische en pedagogische voorstellingen waarin de normen en waarden waaraan een goed vorst zich dient te houden worden verbeeld.

Spion
Nadat Pieter Isaacsz zijn vader in 1617 was opgevolgd als Commissaris voor de Staten Generaal bij de Sonttol, nam zijn leven een dramatische wending. Hij liet zich in 1620 door de Zweedse kanselier Axel Oxestierna overhalen om spion te worden voor de Zweedse koning Gustav II Adolf. Badeloch Noldus heeft de brieven van Isaacsz aan de aartsvijand van de Zweedse koning en die van Oxestierna onderzocht en geïnterpreteerd. Isaacsz werd zeer goed beloond voor zijn inlichtingenwerk. De betalingen werden weggemoffeld tussen het honorarium voor de schilderijen die hij naar Zweden zond. Vijf jaar lang hield hij dit dubbelleven vol, tot hij in 1625 aan de pest overleed.

Tentoonstelling tot 18 november
Publicatie bij de tentoonstelling:
Badeloch Noldus & Juliette Roding (eds.) Pieter Isaacsz (1568-1628), Court Painter, Art Dealer and Spy, Turnhout (Brepols) 2007, 320 pp.

Links

• Homepage Juliette Roding
• Publicaties Juliette Roding
  (In 1997 publiceerde Roding, samen met M. Stompé, voor het eerst over Pieter Isaacsz, zie: Roding, J.G. & Stompé, M. (1997). Pieter Isaacsz (1569-1625). Een Nederlandse schilder, kunsthandelaar en diplomaat aan het Deense hof. Zeven Provinciën Reeks, 14. Hilversum: Verloren, 80 pp.)

(2 oktober 2007/DH)