De Leidse letter

Gerard Unger, hoogleraar typografie, ontwierp een nieuwe letter voor toepassing in het gerestaureerde Academiegebouw. Vandaag presenteerde hij zijn Leidse letter. 'Ik ben er weer niet in geslaagd een onleesbare letter te maken.'

Academiegebouw
De Leidse letter is ontstaan als onderdeel van een opdracht van het Academisch Historisch Museum aan Gerard Unger om een viertal historische teksten typografisch vorm te geven. De historische teksten worden op verschillende locaties en op verschillende materialen in het Academiegebouw vereeuwigd in het door Unger exclusief voor de Universiteit Leiden ontworpen lettertype.

Een vergroting(pdf)

Historische afbeelding
'Aanleiding voor de opdracht was een historische afbeelding van het Academiegebouw', vertelt prof.dr. Willem Otterspeer tijdens de presentatie in het Scheltemacomplex. Op de zeventiende eeuwse prent is te zien dat op de straat links voor de poort een tekst in het plaveisel is aangebracht. 'Later ontdekte ik in een andere bron dat deze tekst musa coelo beat 'de muze verblijdt de hemel' was.'

Hoofdbrekens
Deze tekst wordt op ongeveer de historische locatie teruggebracht. De andere locaties zijn de gewelfkamer, de binnenplaats en het zweetkamertje.

Een vergroting (pdf)

De eerste drie worden in steen aangebracht en de laatste in een tapijt. De opdracht kostte Unger van meet af aan veel hoofdbrekens, omdat hij al meteen rekening diende te houden met bepaalde beperkingen. De vloer van de gewelfkamer, waarin de tekst praesidum academia lugduno batava libertatis 'Leidse universiteit, bolwerk der vrijheid' moest worden aangebracht, was al gelegd en bestond uit tegels van 40 bij 40 cm van Belgisch hardsteen. Deze tegels waren bovendien niet in horizontale rijen, maar verticale kolommen gelegd. Hierdoor verspringt de plaats waarop de letters in de steen wordt aangebracht, zie afbeelding.

Profijt

De tekst voor de binnenplaats: musae ante omnes 'de muzen voor alles'. Een vergroting (pdf)

Unger besloot om uit deze beperking juist profijt te trekken en zijn ontwerp te baseren op het gegeven van 40 bij 40 cm. 'Dat had ook zijn voordeel voor de tekst voor het Academiegebouw, omdat daaronder alle nutsvoorzieningen in de grond zitten', vertelt hij. 'Het is wel zeker dat de straat daar regelmatig open zal moeten voor werkzaamheden. Het is dan voor de werklieden veel eenvoudiger twee tegels netjes terug te leggen, dan een ingewikkeld ornament met alle mogelijke schadelijke gevolgen.'

Losse vormen
Als basis voor zijn nieuwe lettertype nam Unger losse vormen die hij kon combineren om de gewenste letters te construeren. Hierbij maakte hij ook speels gebruik van de naden van de tegels, soms worden letters in tweeën gedeeld door de tegelnaad, maar omdat de letters op die plaats juist onderbroken zijn, stoort dat niet, zie afbeelding.

Tapijt

Een vergroting (pdf)

De vierde tekst stelde ook weer heel specifieke eisen aan het ontwerp. Het was voor het eerst dat Unger een tekst moest vormgeven die in een tapijt verwerkt zou worden. Het gaat hier om de tekst hora est 'het is tijd', die voor het zweetkamertje bestemd is. De techniek waarmee het tapijt geproduceerd wordt, is het zogenoemde 'tuften'. Hierbij wordt de wol met een pistool door een stramien geschoten en zo bevestigd. Unger heeft zich niet alleen bezig gehouden met de typografische vormgeving van het tapijt, maar hij heeft ook geometrische vormen aangebracht die zijn afgeleid van zijn letterontwerp, en hij heeft de kleurstelling bepaald, zie afbeelding.

Cursief
De Leidse letter is een zeer modern ogend ontwerp, maar toch gebaseerd op klassieke principes, aldus Unger: 'Uitgangspunt is een cursieve lettervorm. De cursief had aan het eind van de zestiende eeuw nog niet de rol die hij nu heeft, maar was een op zichzelf staande lettervorm. De verticale stokken van het ontwerp staan niet helemaal recht, maar hellen licht naar rechts. Verder staan de vlakken van die stokken niet overal onder dezelfde hoek, wat zorgt voor een zeer speels effect.' Ondanks het 'gebroken' karakter van de letters is dit lettertype toch zeer leesbaar.

Huisstijl
Unger zou dit lettertype graag uitbreiden met kapitalen (hoofdletters) om hem dan als basis voor een nieuwe Leidse huisstijl te gebruiken.

(18 september 2007/SH)

Een vergroting (pdf)                                                             Een vergroting (pdf)Impressie van de werking van de Leidse letter in steen.