Stenigen en ledematen afhakken in Bijbel en Koran

Bas ter Haar Romeny: 'Kijken naar hoe heilige teksten functioneren binnen een religie vind ik het interessantste.'

'Wat Geert Wilders ook moge beweren, in de Bijbel staan net zulke afschuwelijke dingen als in de Koran', zegt prof.dr. Bas ter Haar Romeny. 'Cruciaal is hoe religieuze gemeenschappen omgaan met hun heilige teksten.' Vrijdag houdt Romeny zijn oratie. 
 
'Het is één ding om naar Bijbelhandschriften en -teksten te kijken, maar je moet ook kijken naar hoe een tekst binnen een religie functioneert, naar wat mensen dóen met die teksten. Uiteindelijk is dat toch het interessantste', zegt Romeny.
Waarom is het zo belangrijk om naar het functioneren van die teksten te kijken? 'Je kunt dat op dit moment heel mooi zien aan de discussie over de Koran. Geert Wilders zegt dat je de Koran moet verbieden, omdat er allemaal akelige dingen in staan. Maar in het Oude Testament staan even akelige dingen. Er wordt gesproken over het stenigen van mensen of het afhakken van ledematen. Toch is er geen enkele christen, ook niet uit zeer orthodoxe hoek, die het in zijn hoofd zal halen om iemand te gaan stenigen omdat hij zich schuldig maakt aan blasfemie. Als je christenen met deze Bijbelpassages (Leviticus 24:16 in dit geval) confronteert vinden ze het vaak gênant, of ze vragen of ze toch niet uit de Koran komen in plaats van uit de Bijbel. Nee dus. Door ons soort onderzoek krijgen we zicht op hoe mensen hun heilige teksten uitleggen en hoe dat hun denken en handelen beïnvloedt. De bronteksten van wereldgodsdiensten zijn eeuwenoud. Toch zijn ze nog steeds relevant omdat gelovigen er steeds nieuwe betekenissen aan toekennen. Dat bepaalt hoe ze in de wereld staan. Zoals arabist Ruud Peters vorige week in de NRC terecht opmerkte: 'Van Koran lezen alleen word je geen terrorist.' Dat word je pas door er een bepaalde betekenis aan toe te kennen.'

Oosterse kerken

EURYI Award Prof.dr. Bas ter Haar Romeny kreeg in 2005 van de European Science Foundation de EURYI Award van 1,2 miljoen euro, die jaarlijks wordt toegekend aan 25 potentiële wereldleiders op wetenschapsgebied. Eerder kreeg hij van NWO een Pionier-subsidie, ook 1,2 miljoen euro. Wie zulke prestigieuze subsidies weet binnen te halen moet hoogleraar kunnen worden, ook als er op dat moment geen positie vacant is. Daarom werd speciaal voor hem een leerstoel 'Oude Testament in de oosters-christelijke tradities' in het leven geroepen, het vakgebied waarin Romeny zich zo succesvol wist te onderscheiden. Erkenning Romeny is ingenomen met de titel van zijn leeropdracht, omdat daarin tot uitdrukking komt dat het belangrijk is om te kijken naar hoe religieuze teksten functioneren in hun gemeenschappen. Onze faculteit heeft altijd een leerstoel Oude Testament en Nieuwe Testament gehad. Ik vind het heel waardevol dat we nu ook een leerstoel hebben waarin de vraag hoe de Bijbel functioneert centraal staat. Natuurlijk is daar ook in het verleden wel onderzoek naar gedaan, maar ik vind het een mooie erkenning van de waarde van deze benadering dat er nu ook een speciale leerstoel voor gecreëerd is.'

Kunt u een voorbeeld geven van hoe het toekennen van betekenis aan een Bijbeltekst het handelen van een religieuze groep beïnvloedt? Romeny: 'Het lijkt erop dat mensen vaak al lang een idee hebben over hoe de wereld in elkaar zit en over wat goed en slecht is. Pas in tweede instantie wordt er dan een heilige tekst bijgehaald om deze opvattingen te legitimeren en te verbinden aan het woord van God. Dat zie je bij alle religieuze gemeenschappen. Ik ga voor de Oosterse kerken na of en hoe dat principe gewerkt heeft. De Oosterse kerken zijn ontstaan in de vierde, vijfde eeuw na Christus. Toen waren er grote theologische discussies over de natuur van Christus: is hij mens en God, en zijn dat twee aparte naturen of is het één natuur? In het Midden-Oosten is toen een aantal kerken ontstaan die daar hun eigen ideeën over hadden: de Armeens-apostolische kerk, de Syrisch-orthodoxe kerk, de Koptische kerk in Egypte en (later) de Grieks-orthodoxe kerk.'

Etnisch of theologisch
'Wat ik nu wil weten: is het inderdaad zo dat deze ingewikkelde theologische discussie over de natuur van Christus de aanleiding is geweest tot de splitsing of waren het eigenlijk etnische tegenstellingen die gelegitimeerd moesten worden? Want het valt op dat deze kerken precies aan de rand van het Romeinse rijk ontstonden. Dus het ligt voor de hand om te zeggen dat die mensen niet tevreden waren met de Romeinse heerschappij. Het Romeinse rijk had gekozen voor een bepaalde interpretatie van het christendom. Dé manier om je daartegen af te zetten was een andere keus te maken. Uit ons onderzoek is naar voren gekomen dat er voor de Syrisch-orthodoxe kerk toch wel theologische redenen zijn geweest die ten grondslag lagen aan de splitsing. In de Koptische kerk speelden eerder persoonlijke in plaats van etnische tegenstellingen een rol. Het etnische aspect kwam daar later pas bij. De patriarch van Alexandrië - toen de belangrijkste stad van Egypte - was altijd heel belangrijk geweest, maar Rome en Byzantium gingen steeds meer de lakens uitdelen en in dezelfde tijd dat er gediscussieerd werd over de natuur van Christus, werd Alexandrië door de andere twee gemarginaliseerd. Dat zou de afsplitsing van het Koptisch christendom kunnen verklaren.'

Migranten
Hoewel geschiedenis en oude teksten bij het onderzoek van Romeny erg belangrijk zijn, richt hij zich ook op de jongste gebeurtenissen: 'Veel Oosterse christenen leven nu als vluchtelingen in West-Europa of Noord-Amerika. Door hun situatie in verschillende landen te vergelijken, komen we veel te weten over de invloed van bijvoorbeeld het vestigingsklimaat op hun identiteit en hun succes als migranten.'

Vijf talen

Dienst in een van de vele Syrisch-orthodoxe kerken in West-Europa. Foto: Naures Atto.

Wat wil Romeny tot stand brengen in de komende jaren? Hij zou het mooi vinden om een aantal goede leerlingen op te leiden. Over een paar maanden levert hij de eerste twee promovendi af, een derde promovendus gaat binnenkort van start. Daarnaast wil hij het belang van de Oosterse kerken voor de geschiedenis van het christendom en hun relatie met de islam meer onder de aandacht brengen. Het zijn bijvoorbeeld de Oosterse christenen geweest die de kennis over de Klassieke Oudheid aan de islam hebben doorgegeven, die op hun beurt deze kennis weer aan het westerse christendom doorgaven. Romeny kent veel talen: Armeens, Syrisch, Ethiopisch en natuurlijk Grieks en Latijn. Dat moet ook in dit vak. Veel wetenschappers die zich met de geschiedenis van het vroege christendom bezighouden kennen alleen Grieks en Latijn, vertelt Romeny: 'Zij hebben vaak geen idee van de wereld van het Oosters christendom. Voor de mensen die die talen niet kennen, wil ik graag een aantal dingen duidelijk maken.'

De spreektekst van de oratie (pdf)