Grafheuvels opgegraven

David Fontijn: 'Er is een sterke maatschappelijke roep om kennis over grafheuvels.'

Het Nederlandse landschap is ermee bezaaid, maar welk verhaal gaat er achter schuil? Grafheuvels, vaak 4000 tot 5000 jaar oud, zijn voor iedereen zichtbaar en roepen vraagtekens op bij de nieuwsgierige recreant; vragen waarop gemeenten geen antwoord weten, want het onderzoek naar de heuvels heeft decennia stilgelegen. De Leidse archeoloog David Fontijn gaat daar nu verandering in brengen. Van 16 juli tot 3 augustus graaft hij met een team van collega's en studenten twee grafheuvels op in de gemeente Apeldoorn.

Onverklaarde verschijnselen
De opgravingen van Fontijn komen 101 jaar nadat koningin Wilhelmina een Leidse archeoloog de eerste wetenschappelijke opgraving van een grafheuvel liet verrichten. Wat valt er anno 2007 nog te onderzoeken aan de heuvels? 'Lange tijd werd gedacht dat we alles al weten over de honderden grafheuvels die Nederland rijk is,' vertelt Fontijn. 'Nadat de heuvels in de jaren '70 de status van cultureel erfgoed kregen, zijn er dan ook geen opgravingen meer verricht. Maar toen ik oude onderzoeksverslagen bestudeerde, ontdekte ik dat er nog allerlei verschijnselen rond de grafheuvels onverklaard zijn. Bijvoorbeeld: waarom liggen de heuvels waar ze liggen? Of: waarom werden er soms koeien in begraven? Zowel in Nederland als in andere Europese landen leven nog veel vragen.'

Publieke belangstelling

Jantje van Speulde: een skelet, opgegraven uit een grafheuvel nabij Speulde, vermoedelijk uit 1500 v. Chr. Bron: RACM

Niet alleen weten-schappelijke, maar ook publieke interesse is aanleiding voor het onderzoek van Fontijn. De archeoloog werd benaderd door zijn collega Maarten Wispelwey, werkzaam bij de gemeente Apeldoorn. Wispelwey: 'We krijgen als gemeente veel vragen over de grafheuvels. Van natuurbeheerders, die willen weten hoe ze het beste met de heuvels kunnen omgaan. Van scholen, die excursies willen organiseren langs de heuvels. En van geїnteresseerde leken, die langs de heuvels fietsen en zich afvragen wat erin begraven ligt. Als gemeente hebben we momenteel geen antwoord op dergelijke vragen. Hoewel de heuvels de helft vormen van alle beschermde rijksmonumenten, is er weinig kennis over beschikbaar. Dat kunnen we natuurlijk niet aan het publiek verkopen. Daarom ondersteunen we de opgravingen van harte.'

Woningresten en palenrijen
Wat maakt Apeldoorn voor de archeoloog tot een interessante onderzoekslocatie? Fontijn: 'In Apeldoorn liggen de oudste grafheuvels van Nederland. De eerste werden rond 3000 voor Christus aangelegd. Bovendien zijn de conserveringsomstandigheden goed.' Wat verwacht Fontijn op te graven? 'Zeker niet alleen skeletten. Bij eerdere opgravingen werden vaak ook wapens, sieraden en andere objecten aangetroffen. Ik ben ook benieuwd wat we aantreffen in de directe omgeving van de heuvels. Woningresten zouden een aanwijzing zijn dat de grafheuvels bovenop een nederzetting werden gebouwd; het huis van de doden op het het huis van de levenden. Eerder zijn er ook palenrijen in de buurt van grafheuvels gevonden. Daarvan wordt verondersteld dat ze processiewegen markeerden. Dat heeft implicaties voor het landschapsbeheer; niet alleen de grafheuvel zelf, maar ook het omliggende land zou beschermd moeten worden.'

Moderne technieken

Luchtfoto van een opgraving in Oss: rechts de blootgelegde grafheuvel, linksboven de restanten van een palenrij. Deze palen markeerden mogelijk een processieweg. Bron: Archol BV

Om de nieuwe vragen te kunnen beantwoorden gaat het team van Fontijn met nieuwe methoden aan de slag. 'Met het hedendaagse instrumentarium van de archeoloog is veel meer mogelijk dan bij de opgravingen honderd jaar geleden,' zegt hij. 'Voor dit onderzoek hebben we een speciale samenwerking met TNO en de TU Delft gesloten. We hebben de modernste technieken tot onze beschikking en kunnen daardoor echt pionierswerk verrichten. Met behulp van een grondradar kunnen we bijvoorbeeld heel nauwkeurig de samenstelling van de grond meten en zo interessante objecten op het spoor komen. TNO en de TU Delft hebben ook belang bij ons onderzoek, omdat zij hun instrumenten verder kunnen verfijnen op basis van onze ervaringen ermee.'

Draagvlak
Wat dit project volgens Fontijn uniek maakt, is dat het wetenschappelijke en publieke nieuwsgierigheid in zich verenigt. 'Voor een onderzoeker is er niets mooier dan te constateren dat er een maatschappelijke roep is om de kennis die je vergaart. Er bestaat veel draagvlak voor deze opgravingen. Dat blijkt ook uit de bereidheid van gemeente en grondeigenaren om er geld in te investeren. Iedereen wil de geheimen van de grafheuvels ontrafeld zien.'

(10 juli 2007/Tristan Lavender)