'Verpleegkundigen komen onvoldoende toe aan het werk dat hen het meest aan het hart ligt: zorg dragen voor mensen.' Met stress en ziekteverzuim als gevolg. Gezondheidspsycholoog Tanya Gelsema deed binnen het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) onderzoek naar werkstress onder verpleegkundigen. Op 13 juni verdedigt zij haar proefschrift.

Ziekteverzuim
Werkstress onder verpleegkundigen is al jaren een groot probleem, vertelt Gelsema. 'Werkstress kan een negatief effect hebben op de geestelijke en lichamelijke gezondheid. Bovendien kan het plezier in het werk eronder lijden. De problemen kunnen zo ernstig worden dat verpleegkundigen tijdelijk opgebrand raken en zich ziek moeten melden.' Hoewel het ziekteverzuim in de zorg de laatste jaren afneemt, blijft het relatief hoog ten opzichte van het verzuim in andere sectoren met een hoog risico op stressgerelateerde klachten. Niet alleen de verpleegkundigen zelf, maar ook de ziekenhuizen en de maatschappij ondervinden daar de consequenties van. Geschat wordt dat 10% van het Bruto Nationaal Product in Europese landen verloren gaat door ziekteverzuim als gevolg van stress.

Vragenlijstonderzoek
Volop aanleiding dus om de oorzaken en gevolgen van werkstress bij verpleegkundigen nader te onderzoeken. Samen met een aantal collega-onderzoekers van de sectie Klinische en Gezondheidspsychologie stelde Gelsema, in samenspraak met artsen en verpleegkundigen, een vragenlijst samen om zicht te krijgen op de werksituatie binnen het LUMC. De vragenlijst werd in 2000 en 2003 afgenomen onder alle medewerkers van het LUMC. In de vragenlijst informeerden de onderzoekers naar de werkomstandigheden en naar de ernst van een aantal stressreacties, zoals verminderde arbeidstevredenheid, emotionele uitputting en andere gezondheidsklachten. Ter validatie van de vragenlijst hielden de onderzoekers na de eerste meting vele interviews met het medisch personeel van het LUMC.

Oorzaken van stress
Theoretisch uitgangspunt van het onderzoek was het Demand Control Support model van de Amerikaanse psycholoog Robert Karasek. 'Dit model onderscheidt drie belangrijke kenmerken van het werk: de tijdsdruk die werknemers ervaren, hun mogelijkheden om controle over het werk uit te oefenen, en de sociale steun vanuit de werkomgeving', licht Gelsema toe. 'Uit eerdere studies is bekend dat al deze kenmerken van invloed zijn op de ernst van de ervaren stress. Mijn onderzoek laat zien dat het model ook voor verpleegkundigen opgaat. Verpleegkundigen die werken onder een hoge tijdsdruk, weinig controle kunnen uitoefenen over de indeling van hun werk en weinig steun hebben aan collega's en superieuren ervaren relatief veel stress.'

Organisatie
Hoe kun je het werk zo inrichten dat verpleegkundigen zo min mogelijk stress ervaren? Gelsema: 'Uit mijn onderzoek blijkt dat niet alleen de kenmerken van het werk zelf, maar ook de kenmerken van de organisatie in ogenschouw genomen moeten worden. Bij dat laatste kun je denken aan de personele bezetting, de (financiële) waardering voor het werk, en de kwaliteit van materialen en instrumenten. Deze organisatorische kenmerken hebben een directe invloed op stressreacties, maar ook indirect. Hoeveel financiële waardering iemand krijgt voor zijn werk, is bijvoorbeeld bepalend voor hoeveel steun iemand ervaart, wat op zijn beurt weer van invloed is op de ernst van de stress.'

Persoonlijke doelen
Gelsema benadrukt het belang van de omgeving, maar heeft ook oog voor de verpleegkundige als individu. 'Met welke bril iemand zijn werk beleeft, verschilt van persoon tot persoon. Je kunt dus niet alle verpleegkundigen op één hoop gooien.' Gelsema maakt onderscheid tussen verpleegkundigen die gericht zijn op persoonlijke ontwikkeling, en verpleegkundigen die vooral behoefte hebben aan veiligheid en zekerheid. 'De laatste groep bleek meer gezondheidsklachten te ervaren dan de eerste, met name wanneer er weinig controle over het werk was', vertelt ze. 'Deze verpleegkundigen zijn dus in het bijzonder gebaat bij voldoende mogelijkheden om hun eigen werk in te richten.'

Te weinig tijd
Hoewel de persoonlijke doelen van verpleegkundigen van individu tot individu kunnen verschillen, is er volgens Gelsema één doel dat alle verpleegkundigen met elkaar verenigt: het bieden van goede zorg. En juist het realiseren van dit doel wordt vaak gedwarsboomd, merkte Gelsema toen zij verpleegkundigen voor het onderzoek interviewde. 'Veel verpleegkundigen vinden dat zij onvoldoende tijd hebben voor de patiënt. Er wordt veel tijd opgeslokt door andere taken, zoals het soms gedwongen overnemen van taken van artsen. Verpleegkundigen komen daardoor vaak niet toe aan datgene waarvoor ze het vak zijn ingegaan: zorg dragen voor mensen. Dat levert stress op.'

Terugkoppeling
Gelsema is tevreden over de samenwerking met het LUMC en hoopt dat het ziekenhuis regelmatig om feedback blijft vragen van zijn werknemers. Ze juicht het toe dat de resultaten van haar onderzoek teruggekoppeld zijn naar de diverse afdelingen, en dat per afdeling gezocht is naar verbeteringen. 'Mijn onderzoek biedt het management van ziekenhuizen concrete aanknopingspunten om de werksituatie van verpleegkundigen te verbeteren. Daarmee kan de werkstress hopelijk verminderd worden en kan het ziekteverzuim worden teruggedrongen.'

T.I. Gelsema. Job stress in the nursing profession. ISBN 978-90-9021917-2
Promotor: prof.dr. C.M.J.G. Maes

(5 juni 2007/Tristan Lavender)