Bestrijding internationaal terrorisme: 'Nederland heeft het oor van de VS'

Nico Schrijver: 'We moeten ervoor zorgen dat de bestaande rechtsgebieden beter met elkaar scharnieren.'

Vorige week organiseerden het Grotius Centre van de afdeling Internationaal publiekrecht van de Leidse rechtenfaculteit en de Campus Den Haag in Leiden een conferentie met experts op het gebied van terrorismebestrijding, mensenrechten en internationaal recht.

Belangrijkste vraag: bestaat er een samenhangende visie op internationaal terrorisme en een coherente strategie om het te bestrijden en te voorkomen? Prof.mr. Nico Schrijver, Leids hoogleraar Internationaal publiekrecht: 'We wilden kijken waar we nu staan, vijf jaar na Elf September. Wat kunnen we leren van de strategieën die tot nu toe gevolgd zijn? Wat heeft wel gewerkt en wat niet?'

Het oor van de VS
De conferentie werd geopend door minister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken. Hij was net terug uit Washington, vertelde hij, waar hij met Condoleezza Rice  had gesproken over onder andere Guantánamo Bay. Verhagen had haar verteld over de op handen zijnde conferentie over internationaal terrorisme in Leiden. Zij toonde zich zeer geïnteresseerd en vroeg Verhagen haar op de hoogte te houden van de resultaten. 'Nederland heeft dus het oor van de VS', concludeert Nico Schrijver tijdens het persgesprek na afloop van de conferentie.

Besloten bijeenkomst
35 experts uit tien verschillende landen kwamen drie dagen bijeen op landgoed Oud-Poelgeest. De bijeenkomst was besloten. Niet omdat het zo geheim was wat er besproken werd, maar om de deelnemers de gelegenheid te geven helemaal vrijuit te spreken, het openlijk oneens te zijn en elkaar tegen te spreken, zonder dat journalisten daarvan melding zouden kunnen maken. Het was een gevarieerd gezelschap, niet alleen voor wat betreft nationaliteit, maar ook in beroepsmatige achtergrond. Er waren deelnemers met praktijkervaring in het strafrecht, rechtswetenschappers en deelnemers van non-gouvernementele organisaties als Amnesty International, Human Rights Watch, het Nederlandse en het Internationale Rode Kruis. Ook hebben sommigen ervaring als VN-rapporteurs, bijvoorbeeld over de mensenrechtensituatie in Afghanistan of over de relatie tussen mensenrechten en terrorismebestrijding in het algemeen.

Noodzaak
Waarom is een conferentie als deze nodig? De aanslagen op het World Trade Center, het Pentagon, Bali, Londen en Madrid zijn gepleegd door toedoen van internationale terroristische netwerken. We hebben hier niet te maken met een oorlog in de klassieke zin van het woord. Hier is geen herkenbaar, geüniformeerd leger en het gaat ook niet om staatsgrenzen die bedreigd worden, maar om een waardensysteem dat aangevallen wordt. Het huidige oorlogsrecht is niet altijd toereikend om deze internationale netwerken aan te pakken. Soms is er helemaal geen sprake van een gewapend conflict. Daarnaast zijn er soms problemen bij het oppakken of uitleveren van verdachten van internationaal terrorisme, legt Schrijver uit. Anderzijds willen we ook niet dat het recht sanctioneert dat mensen zomaar kunnen worden opgepakt, al wordt soms wel gesuggereerd dat dat zou moeten kunnen. Schrijver: 'Als je zou weten dat je door één bliksemsnelle actie een aanslag in een ander land zou kunnen voorkomen, dan zou je wel gek zijn om het niet te doen, maar dan toch wel binnen bepaalde afgesproken juridische kaders. Het afspreken van die juridische kaders tussen landen onderling, dat is waar het hier om gaat.'

Definitie
Een belangrijk punt bij de bestrijding van internationaal terrorisme is de definitie-kwestie, licht Schrijver toe. De neiging bestaat om de definitie van wat een terroristische daad is op te rekken en alles wat internationaal is en waar geweld bij komt kijken, onder die noemer te laten vallen. Dat vindt Schrijver geen goede ontwikkeling. De conferentie heeft hem gesterkt in de overtuiging dat juristen onderling tot overeenstemming over een definitie zouden kunnen komen. Schrijver: 'Als ik met vijf mensen die op de conferentie aanwezig waren een middag zou gaan zitten, zouden we een heel eind zijn.' Wat is dan het probleem? Cruciaal is hier het ontbreken van de politieke wil. Niet de juristen, maar de regeringen moeten hun handtekening onder een overeenkomst zetten. En sommige landen hebben nu eenmaal belang bij het ontbreken van een definitie. Immers: wat voor de een een terrorist is, is voor de ander een vrijheidsstrijder. Toch is er de afgelopen jaren veel bereikt. Nu maakt nog maar zo'n vijf procent van de landen problemen, terwijl dat percentage een klein aantal jaren terug nog zeker twintig was.

Gevangenen in Guantánamo Bay

Nieuw recht niet nodig
Een andere conclusie die Schrijver kon trekken was dat het recht op het gebied van internationaal terrorisme weliswaar erg gefragmenteerd is, maar dat er wel al heel veel is. Schrijver: 'Er hoeft eigenlijk geen nieuw recht ontwikkeld te worden. Het gaat veel meer om het toepassen en op elkaar laten aansluiten van bestaande rechtsgebieden. Het internationaal strafrecht heeft de laatste jaren een hoge vlucht genomen. We hebben een heel stevig corpus van de rechten van de mens. Er is een sterk ontwikkeld internationaal humanitair recht, het oorlogsrecht, dat van toepassing is op internationale gewapende conflicten. En we hebben recht inzake vrede en veiligheid. Dat zijn heel verschillende gebieden, die nog verre van goed goed scharnieren.' 

Oorlogsrecht ja of nee?
Niet alle terroristische daden, hoe ernstig ook, vallen per definitie onder het oorlogsrecht, legt Schrijver uit. Je moet het per geval bekijken. De aanslagen op het Pentagon en de Twin Towers kun je als een internationaal gewapend conflict beschouwen, die voor de VS dus een recht op zelfverdediging genereren. De oorlog tegen Afghanistan, begonnen in 2001, krijgt daarmee een rechtmatige basis. Maar dat geldt niet voor de bomaanslagen op Bali, Madrid, Londen. Hier is het oorlogsrecht niet meteen van toepassing, en geldt vooralsnog het strafrecht. Het oorlogsrecht staat veel verder ingrijpen in de persoonlijke vrijheden van mensen toe. De neiging bestaat dan ook nogal eens, met name in de Verenigde Staten, om de term 'gewapend conflict' op te rekken teneinde dieper in de sfeer van vrijheden van burgers te kunnen ingrijpen. Daar is waakzaamheid geboden.

Voorkomen van terrorisme
De ernstigste tekortkoming in het recht ligt in de gebrekkige middelen om internationaal terrorisme te voorkomen. Daarom is tijdens de conferentie uitvoerig gesproken over de problematiek van landen waar geen deugdelijk bestuur bestaat. Zulke landen blijken keer op keer broeinesten van internationaal terrorisme. Nederland heeft als een van de weinige landen het bevorderen van de internationale rechtsorde in de grondwet staan en heeft internationaal een goede naam als 'hoeder van het internationaal recht'. De Nederlands regering geeft prioriteit aan ontwikkelingshulp op dit terrein, bijvoorbeeld door deze landen te helpen met het opzetten van een behoorlijke rechtsstaat.

(17 april 2007/DH)