Als je voor een dubbeltje geboren bent.

Belle Derks: `Als leden van een hoge-status-groep waardering tonen voor de positieve kenmerken van leden van een lage-status-groep, zullen deze zich zelfs in een bedreigende omgeving richten op succes. '

. kun je best een kwartje worden. Vindt sociaal psychologe Belle Derks. Maar je moet wel eerst het gevoel hebben dat je gerespecteerd wordt als het dubbeltje dat je bent. Derks zocht uit hoe mensen die tot een groep met een lage sociale status behoren - vrouwen, allochtonen - gemotiveerd kunnen worden hun maatschappelijke positie te verbeteren. Dat lukt het beste als zij ervaren dat de omgeving hun sociale identiteit respecteert, zo blijkt uit het onderzoek van Derks. Als leden van achtergestelde groepen ervaren dat zij gerespecteerd worden omdat ze bijvoorbeeld vrouw of allochtoon zijn, willen ze er meer aan doen om de positie van zichzelf en hun groep te verbeteren. Op 22 februari verdedigt Derks haar proefschrift.

Sociale identiteitsbedreiging
Het uitgangspunt voor het onderzoek van Derks is de sociale identiteitstheorie. Deze theorie stelt dat mensen hun zelfbeeld niet uitsluitend baseren op hun persoonlijke eigenschappen en verdiensten (hun persoonlijke identiteit), maar tevens op de kenmerken en evaluaties van de groep waartoe zij behoren (hun sociale identiteit). Leden van lage-statusgroepen voelen zich bedreigd in hun sociale identiteit wanneer zij geconfronteerd worden met hun ongunstige maatschappelijke positie of negatieve evaluaties van hun groep. Allochtone Nederlanders kunnen bijvoorbeeld sociale identiteitsbedreiging ervaren in een omgeving die benadrukt dat zij zich volledig moeten aanpassen aan de Nederlandse cultuur.

Faalangst
De psychische en fysiologische stressreactie die gepaard gaat met dergelijke bedreigingen van de sociale identiteit, kan nadelige effecten hebben op het functioneren van mensen. Uit een experiment van Derks bleek bijvoorbeeld dat vrouwen die in het gezelschap van mannen een test doen waarvan vooraf gezegd wordt dat mannen er beter in zijn, bang worden om te falen. 'De dreiging die uitgaat van hun lage status in die context kan een hoge motivatie en een goede prestatie in de weg staan', aldus Derks.

Zelfsegregatie
Het gevaar van zelfsegregratie ligt daarmee op de loer, waarschuwt de psychologe. 'Een mogelijk gevolg van de identiteitsbedreiging die lage-statusgroepen in prestatiegerichte situaties ervaren, is dat zij zich terugtrekken uit deze situaties en minder waarde gaan hechten aan de prestaties waaraan hoge-statusgroepen hun status ontlenen. Vrouwen kunnen er bijvoorbeeld van afzien leidinggevende posities na te streven en allochtone jongeren kunnen besluiten een opleidingsniveau onder hun kunnen te kiezen, enkel omdat leden van hun etnische groep beter vertegenwoordigd zijn op het lagere niveau. Hoewel zij op die manier inderdaad minder vaak geconfronteerd worden met de lage status van hun groep, is de keerzijde hiervan dat zij minder gemotiveerd zijn om te presteren en zo hun eigen lage sociale positie in stand houden.'

Positieve aandacht

'Lage-statusgroepsleden die omgeven worden door leden van een hoge-status-groep zullen zich angstig richten op falen.'

Is er een manier om de negatieve gevolgen van de bedreigingen van de sociale identiteit te voorkomen? Derks: 'Het is belangrijk dat leden van lage-statusgroepen ervaren dat hun identiteit wordt gewaardeerd en gerespecteerd, en dat er dus niet alleen aandacht wordt gevestigd op de tekortkomingen van hun groep. De angst om te falen kan dan worden omgezet in motivatie om succes te behalen.'

Waardering
Deze uitspraken worden ondersteund door de resultaten van het eerder genoemde experiment waarbij vrouwen een test moesten doen in aanwezigheid van mannen. Wanneer de aanwezige mannen expliciet waardering uitten voor dimensies waarop vrouwen juist beter zijn dan mannen, gingen de vrouwen zich meer richten op succes in plaats van falen. Dankzij de positieve feedback over hun groep konden de vrouwen hun sociale identiteit beschermen, waardoor zij gemotiveerd raakten om betere prestaties na te streven.

Individuele versus collectieve actie
Waardering en respect uitspreken voor de sociale identiteit van lage-statusgroepen sorteert dus een positief effect. Deze strategie valt volgens Derks sterk te prefereren boven het veelgehoorde advies aan leden van gestigmatiseerde groepen 'om zich gewoon wat minder op hun groep te richten en zich meer als individu te presenteren'.

Queen bee syndrom
In dit advies schuilt namelijk een groot gevaar, zo wijst het promotieonderzoek van Derks uit. Wanneer groepsleden ervan overtuigd raken dat zij hun positie kunnen verbeteren door zich te distantiëren van hun groep ('ik ben niet zoals die andere Marokkanen'), zullen zij tegelijkertijd minder geneigd zijn om op te komen voor die groep. Een voorbeeld hiervan is het zogenaamde queen bee syndrom, waarbij vrouwen die erin geslaagd zijn een hoge positie in een organisatie te veroveren, zelf nóg laatdunkender zijn over andere vrouwen dan hun mannelijke collega's. Hiermee dragen zij bij aan de instandhouding van de lage status van hun groep.

Vrouwen die erin geslaagd zijn een hoge positie in een organisatie te veroveren, zijn soms zelf nóg laatdunkender over andere vrouwen dan hun mannelijke collega's: het queen bee syndrom.

Krachten bundelen
De kansen op collectieve vooruitgang worden dus tenietgedaan wanneer de nadruk op het individu komt te liggen. Dat maakt het volgens Derks extra belangrijk om de sociale identiteit van mensen te erkennen en te respecteren. 'Echte verbetering in de status van maatschappelijk ondergeschikte groepen, zoals vrouwen en etnische minderheden, kan pas bereikt worden wanneer groepsleden hun krachten bundelen. Door het belang van groepen voor mensen te onderkennen, blijven groepsleden gemotiveerd om gezamenlijk de positie van hun groep te verbeteren, en voorkom je dat zij onderling gaan strijden voor de beste kansen om hogerop te komen.'

Neurologie van stigmatisering
Na haar promotie blijft Derks als postdoctoraal onderzoeker sociale en organisatiepsychologie verbonden aan de Universiteit Leiden. In haar nieuwe onderzoek richt zij zich op de neurologische effecten van stigmatisering. Met behulp van EEG-metingen onderzoekt Derks hoe een bedreiging van de sociale identiteit de hersenactiviteit van mensen beïnvloedt. Door bijvoorbeeld de activatie van de linker met de rechter prefrontale cortex te vergelijken, kan worden nagegaan of proefpersonen gemotiveerd zijn om prestatiesituaties te benaderen of juist te vermijden. 'Het is lastig om dit soort tendenzen uit ingevulde vragenlijsten af te leiden. De bedreiging die mensen voelen, kunnen of willen zij vaak niet verbaal rapporteren. Neurologische metingen ondervangen dit probleem en plaveien daarmee de weg voor nieuw onderzoek naar de effecten van stigmatisering.'

B. Derks. Social identity threat and performance motivation: the interplay between ingroup and outgroup domains. Dissertatiereeks Kurt Lewin Instituut 2007-02. Promotor: prof.dr. Naomi Ellemers; co-promotor: dr. Colette van Laar.

(20 februari 2007/Tristan Lavender/DH)