Performancekunst en de religieuze ervaring

Stefan Belderbos Onder de titel Promovendi in de kunsten presenteren zich organiseert de Faculteit der Kunsten een voordrachtencyclus waarin promovendi van de faculteit hun onderzoek presenteren. Deze avonden laten de grote diversiteit zien aan onderzoeksonderwerpen in muziek en beeldende kunst. Woensdag 6 december 20.00 uur: Stefan Belderbos: Kunstperformances in de kerkliturgie. Plaats: Scheltema, Marktsteeg 1, Leiden.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Stel: u zit in een kerk. U woont een moderne, oecumenische viering bij. Maar al bij aanvang van de dienst gebeuren er ongebruikelijke dingen. Iemand kleedt zich uit achter een doek, en wordt vervolgens gehuld in een toren van kisten, waar alleen zijn armen uitsteken. Aan twee latten hangen kindertekeningen van duiven. Dan nemen twee mensen plaats onder een tafel waarin hun profielen zijn uitgezaagd, evenals een karaf, een wijnglas en een brood: een speciaal ontworpen altaartafel. Ze tillen deze van de grond, en dragen hem op hun schouders. Al mediterend blijven ze zitten tot het moment daar is voor het delen van brood en wijn. Gedurende de viering voltrekken zich nog vier van dergelijke performances.

Na afloop van de viering wordt u gevraagd een vragenlijst in te vullen waarin u naar uw ervaringen wordt gevraagd. Misschien bent u vervolgens ook nog een van acht mensen die het verzoek krijgen aan een mondeling interview mee te werken. Door deel te nemen aan deze viering bent u betrokken geweest bij het kunstproject, dat tevens het promotieonderzoek is, van performancekunstenaar Stefan Belderbos.

Promoveren in de kunsten
Sinds kort kan het aan de Universiteit Leiden: promoveren in de kunsten. Nader gedefinieerd: promoveren in de Faculteit der Kunsten op een werkstuk dat een combinatie is van artistieke prestaties en theoretische reflectie. Beeldend kunstenaar Stefan Belderbos behoort tot de eerste lichting. Het kunstproject waarop hij over een aantal jaar hoopt te promoveren is een experimentele liturgieviering waarin een serie kunstperformances is geïntegreerd. Hij bevindt zich met zijn project op het grensgebied van de kunst, de theologie en de psychologie.

Elkaar versterkende rituelen
Belderbos: 'In de jaren 80 is veel kunst de kerk binnengehaald, ter inspiratie. Maar met performancekunst is dat nog nooit gebeurd. Terwijl dat toch zo voor de hand ligt, het kruipt tegen het religieuze ritueel aan. Performancekunst zou er een rol in kunnen spelen de toeschouwer nog meer deelnemer te maken aan de liturgie. Zelf ben ik, toen ik nog niet met deze kunstvorm bezig was, een aantal malen door kerkgemeenschappen uitgenodigd om mijn beelden onderdeel van een viering te 

De 'altaarperformance', met op de achtergrond de 'toren van kisten' voor de performance 'Ode aan de geest'.

maken. Maar toen kwam ik op het idee dat performance-kunst nog veel beter zou kunnen werken. Ik vind het de ideale kunstvorm. Maar er zit wel iets moeilijks in: hoe breng je die twee rituelen bij elkaar, zodat ze elkaar versterken?'

Performancekunst en religie
In de performancekunst, die vanaf de jaren vijftig in zwang kwam, zet de kunstenaar zijn eigen lichaam in als grondstof voor de kunst. Het ontstaan van het kunstwerk is het kunstwerk zelf, waardoor het publiek van toeschouwer ook deelnemer wordt. 'De performancekunstenaars uit de jaren zeventig, zoals Herman Nitsch, Joseph Beuys en Marina Abramovic waren erg geïnspireerd door de religie', vertelt Belderbos. 'Bij een aantal van hen kun je ook duidelijk invloeden aanwijzen van religieuze rituelen. Ze vonden het daarbij zelf heel belangrijk om een speciale energie, een soort spirituele ervaring op het publiek over te brengen. Hun beschrijvingen van wat er bij het publiek gebeurt hebben veel weg van een religieuze ervaring. Vooral Marina Abramovic heeft in haar vroege tijd veel geschreven over wat ze wilde overbrengen en hoe ze dacht dat haar performances werkten. Maar eigenlijk is dat nog nooit echt onderzocht. Wat ik wil weten is of performances een religieuze ervaring teweeg kunnen brengen, en vooral: of ze het kerkelijke ritueel kunnen versterken. Dat doe ik door het organiseren van die vieringen zelf, samen met voorganger en gemeente, en met behulp van godsdienstpsychologische theorie over de religieuze ervaring.'

Een ander onderdeel van het avondmaal: In deze kist hangt het brood. De dragers lopen door de kerk tijdens het laatste deel van de preek. Uit de kist, die tevens als een klankkast werkt, klinkt de meditatieve Om-klank. De voorganger neemt dan het brood uit de kist.

Rollen
Belderbos heeft dus drie rollen. Die van kunstenaar, die van onderzoeker en die van organisator van een liturgische viering. 'Het ene moment ben je met die viering bezig, het andere moment zit je diep in de sociale wetenschap. Dat wordt vaak als een gevaar gezien voor het onderzoek. Maar in mijn soort kwalitatief onderzoek denken we nu dat we maar beter kunnen accepteren dat die rollen er zijn, om voor te zijn dat ze het onderzoek beïnvloeden.'

De centrale godsdienst-psychologische methode die Belderbos gebruikt is die van Ilja Maso e.a., De rijkdom van ervaringen. Theorie en praktijk van empirisch fenomenologisch onderzoek. 'Hierbij gaat het om het zoeken naar een kernmoment, dat door de geïnterviewde zo gedetailleerd mogelijk beschreven wordt.' De promovendus wordt begeleid door een drietal promotoren: prof. Frans de Ruiter van de Leidse Faculteit der Kunsten, godsdienstpsychologe Hans Alma van de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, en Marcel Barnard, hoogleraar kerkelijk hoogleraar aan de Universiteit Utrecht en bijzonder hoogleraar liturgiewetenschap aan de VU. Een vierde begeleider is kunsthistoricus Michael van Hoogenhuyze, van de Interfaculteit Beeld en Geluid van de Hogeschool van Beeldende Kunsten, Muziek en Dans in Den Haag.

Performance 'Verwachtingsvol' tijdens de voorbeden Iemand staat, ingesmeerd met bloem, te mediteren voor een hoop aarde waarop een doek ligt. Hij zingt zacht voor zichzelf uit het lied 'Wait for the Lord' uit de oecumenische geloofsgemeenschap Taizé, in Frankrijk. Na de gezamenlijke maaltijd krijgt hij een microfoon, zodat iedereen kan horen wat hij zingt. Het koor en de gemeente nemen zijn lied over. Zelf laat hij zich vallen op het doek, staat weer op, en draagt het doek recht voor zich uit de kerk door, zodat de afbeelding van de bloem op het doek te zien is. Deze performance verwijst naar de verrijzenis. Belderbos: 'In de try-out merkten we dat vooral deze performance echt een verscherping van het ritueel was.'

Try-out
De try-out van de experimentele viering is al achter de rug. Belderbos gaat nu in gesprek met drie oecumenische kerkgemeenschappen waarmee hij in een tweetal maanden toe wil werken naar een viering. Zijn 'proefschrift', dat over een jaar of twee af moet zijn, zal geen gewoon boekje zijn. Belderbos: 'Het bestaat uit een beschrijving van het onderzoek, maar ook uit een expositie van beelden, en video-opnames van de vieringen. Waarschijnlijk is een dvd waarin dit alles geïntegreerd kan worden nog een betere vorm dan een boek.'

Link:
Onderzoek bij de faculteit der Kunsten