'De complexe werkelijkheid moeten we complex houden'
|
Maandag 27 november Cleveringarede prof.dr.mr. Kees Schuyt ‘Democratische deugden. Groepstegenstellingen en sociale integratie’ Plaats: grote congreszaal, Kamerlingh Onnes gebouw, Steenschuur 25, Leiden. De Cleveringarede is vrij toegankelijk, maar er is nog een zeer beperkt aantal plaatsen beschikbaar. |
|
|
|
Het college over groepsconflicten wordt gegeven in het tweede trimester in de faculteit der Rechtsgeleerdheid. |
|
Amsterdam University Press november 2006 |
Destructieve processen ombuigen tot constructieve
In het tweede trimester gaat Schuyt college geven over hetzelfde onderwerp: groepstegenstellingen. Vragen die hij in zowel zijn oratie als in zijn colleges zal opwerpen zijn: Welke maatschappelijke factoren liggen ten grondslag aan een destructieve afloop van groepsconflicten? En: wat is er nodig om te zorgen dat destructieve processen worden omgebogen tot constructieve? Onder welke omstandigheden worden conflicten op niet-gewelddadige manier opgelost? Het gaat hem niet om alledaagse conflicten, maar om hoog oplopende conflicten tussen bepaalde bevolkingsgroepen of tussen een meerderheid en een minderheid. Wanneer worden die steeds grimmiger en gepolariseerd? De godsdiensttwisten in de zestiende eeuw, politiek geweld in de Weimar Republiek of de opstand van Franse jongeren in de banlieue van nu. Dat zijn de voorbeelden die zijn studenten als huiswerk op kunnen krijgen om nader te bestuderen.
Ontstaan van eindeloze groepsconflicten
De Leidse mores verbieden dat al te veel van de inhoud van een oratie wordt prijsgegeven voor het moment van uitspreken daar is. Wel wil Schuyt al kwijt dat er vier sociologische en sociaal-psychologische factoren te benoemen zijn voor een destructief verlopend groepsconflict. Als aan die vier voorwaarden is voldaan is het moeilijk om nog interventies te plegen, de situatie is dan in een groepspolarisatie veranderd van wie niet voor mij is, is tegen mij. Schuyt: ‘Aan een van die voorwaarden wordt weinig aandacht geschonken, namelijk de rol van emoties zoals trots, schaamte en woede. Vooral de combinatie van schaamte en woede geeft moeilijk te beëindigen conflicten.’
Steunberen van de samenleving
De socioloog en jurist Schuyt was decennialang hoogleraar aan de Universiteit van Nijmegen (1972 - 1980), van Leiden (1980 -1990) en, na de opheffing van de sociologie in Leiden, van de Universiteit van Amsterdam (1991 - 2005). Hij was lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, waar hij onder andere de rapporten over de vergrijzing, de toekomst van de nationale rechtsstaat en over ‘Waarden, normen en de last van het gedrag’ voor zijn rekening nam. Sinds twee jaar is hij lid van de Raad van State. Op 10 november verscheen zijn Steunberen van de Samenleving, een bundel sociologische essays uit de afgelopen vijf jaar.
‘Tegengestelde belangen zullen er altijd zijn’
Iedere samenleving heeft steunberen nodig om ervoor te zorgen dat de maatschappelijke structuur zo is dat conflicten worden erkend, maar niet uit de hand lopen, is de stelling van het titelhoofdstuk in dit boek. De nadruk ligt in het huidige maatschappelijke debat sterk op de noodzaak van gemeenschappelijke normen en waarden als bindmiddel voor een samenleving. Schuyt benadert de zaak van de andere kant: ‘Een samenleving heeft steunberen nodig om partijen aan elkaar te binden die juist niet dezelfde achtergronden en waarden delen. Tegengestelde belangen zullen er altijd zijn.’
‘Tolerantie is kiezen tussen twee kwaden’
Hij onderscheidt vier van die steunberen, die in de loop van de Europese geschiedenis uitgevonden zijn: Ten eerste het rechtsproces, dat partijen via het recht aan elkaar bindt, of ze willen of niet. Ten tweede de academische vrijheid, die wetenschapsbeoefening mogelijk maakt die streeft naar een bovenpartijdige waarheid. Een derde belangrijke historische verworvenheid is religieuze tolerantie. Schuyt: ‘Tolerantie is niet hetzelfde als onverschilligheid. Tolerantie gaat uit van een kwaad, een afgekeurde levens- of denkwijze die bestreden moet worden. Maar niet tegen elke prijs. Niet op leven en dood. Tolerantie is altijd het afwegen van twee kwaden, en kiezen voor het kleinste kwaad.’ Schuyts laatste steunbeer is geweldloze conflictbeslechting.
Cleveringa
Hoeveel ingewikkelder is onze maatschappij geworden sinds Cleveringa op 26 november 1940 zijn beroemde protestrede hield tegen het ontslag van zijn joodse collega-hoogleraar Meijers? Schuyt: ‘Als je de rede van Cleveringa nu leest valt vooral de enorme beheerstheid ervan op, en de zorgvuldig gekozen bewoordingen. Toch was het een heel grote daad, om je als een van de eersten te verzetten tegen een dergelijke maatregel van de bezetter. Cleveringa wist ook goed wat voor gevaar hij liep. Men was heel goed op de hoogte. Al in 1936 schreef de hoofdredacteur van het Nederlands Juristenblad over de situatie in Duitsland. Daar waren al veel hoogleraren ontslagen, onder andere de bekende jurist Hans Kelsen, hoogleraar in Keulen. Het grote verschil tussen toen en nu is naar mijn mening de aanwezigheid van gevaar. Dat moeten we niet vergeten. Wij leven in een democratie. We leven niet in een totalitaire situatie. Dat persoonlijke gevaar is afwezig, met als ernstige uitzondering, helaas, enkele publieke figuren, die moeten worden bewaakt (minister Verdonk, Hirsi Ali, Wilders, Afshin Elllian). Het verschil met toen is wel dat het nu om privé-geweld gaat, en toen om staatsgeweld.’
Drion
De huidige situatie kan moeilijk beschreven worden in absoluut goed of absoluut kwaad, meent hij. ‘We moeten niet doen of we tegenwoordig vechten tegen het fascisme. Daar moet je heel voorzichtig mee zijn. Huib Drion waarschuwde al voor dit soort historische vergelijkingen in zijn Cleveringarede van 1967. Ik wil juist laten zien op wat voor manier onze huidige situatie ingewikkeld is. Die is niet in een scherpe tweedeling samen te vatten. De complexe werkelijkheid moeten we complex houden.’
Geleerdheid is geen garantie voor moed
Lopen wetenschapsbeoefenaren zoals hij, die onze ingewikkelde multiculturele maatschappij tot studieobject hebben, niet het gevaar zedenprekers te worden, die ons vertellen wat we moeten vinden en doen? De oratie gaat toch ook over deugden? Schuyt: ‘Er is kennelijk een behoefte aan uitleg van onze ingewikkelde samenleving. Ik kies voor een bijdrage door middel van intellectuele middelen, met redeneringen en verwijzingen naar onderzoek, en zonder te overdrijven. Er wordt in het publieke debat veel gerefereerd aan deugden. Een deel van mijn oratie gaat inderdaad over kennis en - democratische - deugden. De connectie daartussen is niet zonder meer gegeven. Veel kennis geeft geen enkele garantie dat je ook deugdzame keuzes maakt. Ook in de Tweede Wereldoorlog was voor moed geen geleerdheid nodig.’
- Over Cleveringa
- 26-november-activiteiten voor Leidse afgestudeerden
- Cleveringa-debat voor studenten en pas-afgestudeerden
- Zie het cv van Kees Schuyt
(21 november 2006/HP)
