Kees Melief wint Prijs van Wetenschap & Maatschappij
|
'Het vaccin concept is het resultaat van 15 jaar werk in preklinische proefdiermodellen en vervolgens klinische trials', zei Melief bij de aanvaarding van de prijs. 'Aanvankelijk was er algemeen ongeloof bij de subsidiefondsen dat dit principe kon werken, maar uiteindelijk is het klinisch onderzoek gefinancierd door de Nederlandse Kanker Bestrijding (Koningin Wilhelmina Fonds).'
De prijs werd uitgereikt in de Ridderzaal, op de Avond van Wetenschap & Maatschappij. Die wordt jaarlijks georganiseerd door een breed forum van vooraanstaande Nederlanders en ondernemingen. Melief werd gekozen uit acht finalisten, nadat hij eerder dit jaar was voorgedragen door de Universiteit Leiden.
Baarmoederhalskanker, bij vrouwen wereldwijd de tweede doodsoorzaak door kanker, wordt als een van de weinige kankersoorten veroorzaakt door een virus, het humane papillomavirus (HPV). Er zijn veel verschillende typen HPV, waarvan er twee (HPV16 en HPV18) verantwoordelijk zijn voor 70 tot 75 % van alle gevallen van baarmoederhalskanker.
Afweersysteem
 Humaan papillomavirus |
Vaccin doodt besmette cellen
Eerder ontwikkelde vaccins zijn uitsluitend preventief, en hun werking is gebaseerd op virus-neutraliserende antistoffen, die het virus in lichaamsvloeistoffen en slijmvliezen vernietigen voordat het cellen besmet heeft. Het door Melief c.s. ontwikkelde vaccin is daarentegen gebaseerd op cellulaire immuniteit: het zorgt ervoor dat afweercellen (T-cellen) het signaal krijgen dat ze een besmette cel moet doden. Het zwakke punt van het afweersysteem is namelijk dat de (dendritische) cellen die dat proces in werking moeten zetten zelf onvoldoende worden geactiveerd.
Licence to kill
Het afweersysteem werkt in een aantal fasen. De T-cellen die vanuit de lymfeklieren migreren naar de plaats van de aandoening, doden de besmette cellen. Maar dat gaat niet zomaar. Eerst moeten andere cellen, de dendritische cellen, afwijkende eiwitfragmenten naar de T-cellen toebrengen, en de opdracht geven om afwijkende cellen te doden: het licence to kill-signaal. Maar ook die dendritische cellen moeten op hun beurt worden geactiveerd, door de T-helpercellen. En daar gaat het mis, want de T-helpercellen komen niet altijd in actie. Het vaccin van Melief c.s. activeert deze T-helpercellen langdurig en effectief. Het bestaat uit de karakteristieke eiwitfragmenten van de twee kankerverwekkende eiwitten van het HPV-virus. Deze eiwitfragmenten worden opgenomen en verwerkt door de dendritische cellen, die eerst de helpercellen activeren, en vervolgens andere eiwitfragmenten presenteren en hun licence to kill-signaal af geven aan de "killer"-cellen.
 HPV-infectie: Links gezond baarmoederhalsweefsel, in het midden de fase waarin het virus zorgt voor zijn eigen vermenigvuldiging, rechts de integratie van het virus in het DNA van de cellen. Daar brengt het virus-DNA een proces van kwaadaardige verandering op gang. Het vaccin is gericht tegen deze door virus-DNA veranderde cellen. |
Sterke en langdurige respons
Prototypen van dit vaccin zijn werkzaam gebleken in muizen en konijnen die met een papilloma virus waren geïnfecteerd. Onder leiding van prof. Gemma Kenter werden in de afdeling gynaecologie van het LUMC de eerste klinische experimenten uitgevoerd met patiënten die een premaligne aandoening hadden, veroorzaakt door hoog risico humaan papilloma Virus type 16(HPV16). Deze experimenten laten zien dat bij een substantieel deel (4 van de 11) van deze patiënten de door het virus veroorzaakte afwijkingen verdwenen, terwijl het virus zelf in 3 van deze 4 patiënten niet meer aantoonbaar was. Zowel in de proefdiermodellen als bij de patiënten ging dit gepaard met een sterke en langdurige immuunrespons. Melief richtte in 2005 het bedrijf ISA (Immune System Activation) Pharmaceuticals op om het vaccin te gaan produceren.
Kees Melief
Prof. dr. Kees (C.J.M) Melief (63) is hoogleraar en staflid van de afdeling Immunohematologie en Bloedtransfusie van het LUMC. Hij was van 1991 tot 2005 hoofd van deze afdeling. Hij is een vooraanstaand, internationaal erkend onderzoeker met meer dan 400 wetenschappelijke publicaties op zijn naam, waaronder verschillende in gerenommeerde tijdschriften als Nature en Cell. Hij behoort tot de selecte groep van highly cited wetenschappers, erkend door het bekende instituut Thomson Scientific (ISI) te Philadelphia. Hij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.
Melief is ook coördinator van het platform Klinische Toepassingen van het nationale Genomics-zwaartepunt 'Centre for Medical Systems Biology'. Hier wordt onderzocht of baarmoederhalskankerpatiënten een bepaalde genetische variatie vertonen, waarbij gericht wordt gekeken naar geïnfecteerde cellen en naar componenten van het immuunsysteem. Het CMSB biedt een ideale omgeving om dit complexe onderzoek te verrichten. Melief is tevens een zeer stimulerende docent, op verschillende niveaus. Meer dan vijftig onderzoekers zijn bij hem gepromoveerd. Ten slotte verdient vermelding dat hij al enkele prijzen voor zijn werk heeft ontvangen, waaronder de AKZO-Nobel prijs in 1995.
 Verspreiding van baarmoederhalskanker in jaarlijkse aantallen nieuwe patiënten per 100.000 vrouwen. De ziekte komt juist veel voor in gebieden waar vroegtijdige opsporing en behandeling niet goed mogelijk zijn. |
Waardevol maatschappelijk effect
De prijs bestaat uit een speciaal ontworpen beeld, en 25.000 euro voor uitgaven die rechtstreeks te maken hebben met het onderzoek.
De acht finalisten presenteerden hun onderzoek op de Avond van Wetenschap & Techniek. Voor nominatie tot finalist komt onderzoek van hoge kwaliteit in aanmerking, dat opvallend wetenschappelijk vernieuwend is en uitzicht biedt op een waardevol maatschappelijk effect. Over het betreffende onderzoek dient over de periode 1 juni van het vorige jaar tot 1 juni van het lopende jaar ten minste één wetenschappelijke publicatie (artikel of monografie) van erkend hoog kaliber te zijn verschenen of tenminste één octrooi te zijn aangevraagd.
Link
Avond van Wetenschap & Maatschappij
(7 november 2006/HP)
