De Eeuw van de Verlichting gescand

Leidse wetenschappers en studenten die boeken nodig hebben uit de achttiende eeuw, of het nu gaat om de Wealth of Nations van Adam Smith, politieke satires, medische werken of de eerste Europese grammatica van het Chinees, hebben nu via de UB de exclusieve toegang tot een groot digitaal corpus: de Eighteenth Century Collections Online ofwel ECCO. ECCO is een digitale collectie van meer dan 150.000 boeken die tussen 1701 en 1800 zijn verschenen in het Britse Imperium.

De Leidse Universiteitsbibliotheek is de eerste in de Benelux die ECCO heeft aangeschaft. De titels zullen worden ontsloten via de algemene catalogus, maar alleen wie op het Leidse universitaire netwerk is aangesloten, kan de werken zelf in. Anderen zullen naar Leiden moeten komen om er achter een van de computers in de UB plaats te nemen.

Prof. dr. Ingrid Tieken-Boon van Ostade: 'Het doel van de achttiende-eeuwse grammatica's was mensen omhoog te helpen op de sociale ladder.'

26 miljoen gescande pagina's
De achttiende eeuw was de eeuw van de Verlichting en van de industriële, de Amerikaanse en de Franse revoluties. Ook was het de eeuw waarin voor het eerst op grote schaal boeken werden geproduceerd voor een breed publiek. ECCO bestaat uit boeken op zeer diverse gebieden: taal en literatuur, geschiedenis en geografie, religie en filosofie, wetenschap en techniek, kunsten, rechten, geneeskunde, en naslagwerken als almanakken en encyclopedieën. In totaal zijn het 26 miljoen pagina's, gescand uit de originele werken en bovendien digitaal doorzoekbaar.

Grammaticaschrijvers
Motor achter en medefinancier van ECCO is professor Ingrid Tieken-Boon van Ostade, hoogleraar socio-historische taalkunde van het Engels. Ze leidt een Vici-project over de invloed van grammaticaschrijvers op het Engels van de achttiende en negentiende eeuw. Tieken bedacht dat ze een deel van het Vici-geld dat ze had gereserveerd voor onderzoek in buitenlandse bibliotheken beter kon besteden aan deze digitale collectie, verschenen in 2004. Ze wist de UB te overtuigen van het belang van de aanschaf, en die paste ook het resterende bedrag bij. Dr. Anita Auer, postdoc in het Vici-project, had haar op het spoor van ECCO gezet. De Universiteit van Manchester, waar Auer promotieonderzoek had gedaan naar de standaardisering van het Engels en het Duits, had ECCO al in huis. Aan den lijve had Auer ervaren hoe deze digitale database met zijn geavanceerde zoekfuncties het sociolinguïstische onderzoek naar een hoger plan kan tillen. 'Dit moeten we hier ook hebben,' vond ze, toen ze naar Leiden was gekomen om onderzoek te doen binnen het Vici-project.

Sociale ladder
Tieken over dit project: 'Vanaf het midden van de achttiende eeuw vond er een grootscheepse standaardisering van de Engelse taal plaats, en werden er veel normatieve grammatica's gepubliceerd. Het doel van die grammatica's was mensen vooruit helpen in de wereld, omhoog op de sociale ladder. Die sociolinguïstische ontwikkeling bestuderen wij in ons project. Om hogerop te komen moest je de taal spreken van de mensen uit die hogere klasse. Er was geen taalacademie die de grammaticale wet voorschreef. Het waren vooral geestelijken en wetenschappers, en een jurist, die de normen van correct taalgebruik oplegden. Over het algemeen wordt gedacht dat die grammatici een enorme invloed hadden. Maar eigenlijk weten we dat helemaal niet. Ook willen we weten hoe het Engels van die hogere klasse er in werkelijkheid uitzag, en hoe kinderen grammaticaonderwijs kregen in die tijd.'

Piratenversies
Voor Tieken en haar onderzoekers is het heel belangrijk dat ECCO verschillende edities van één boek heeft. Van de invloedrijke grammatica uit 1762 van Robert Lowth, de hoofdpersoon in haar onderzoek, bevat ECCO negentien edities. Dat stelt haar in staat een soort 'stemma' te maken, een stamboom van edities en herdrukken, waaronder ook piratenversies, van de grammatica, en de voortschrijdende inzichten van Lowth te volgen. Tieken: 'Het scheelt enorm veel tijd. Vroeger was ik al heel gelukkig met een eerste editie op microfiche. Voordeel is nu ook dat je oude en kwetsbare boeken niet meer kunt beschadigen door ze intensief uit te vlooien. En heel belangrijk is dat je de boeken als database kunt gebruiken. De wetenschap gaat daardoor echt veranderen.'

Studenten
Maar ook het onderwijs vaart er wel bij, meent Tieken. 'Studenten kunnen nu heel gemakkelijk werken met primaire bronnen. Die zijn nu zo toegankelijk. We merken dat dat ze enthousiast maakt voor onderzoek. Ik sta er altijd op dat in elk lokaal waarin ik college geef een computer staat. Met ECCO zullen we op ieder moment een zoekterm op de database kunnen loslaten.'

Workshops
Voor de AIO's van Tieken zijn er over het algemeen weinig cursussen voorhanden die direct relevant zijn voor hun onderzoek. Daarom organiseert ze workshops binnen haar project met internationale gastsprekers. Voorafgaand aan de eerste workshop in december vorig jaar, kreeg de UB ECCO voor een maand op proef. 'Zonder die proefperiode hadden onze papers nooit de kwaliteit gehad die ze nu hebben. Er komt een prachtige bundel artikelen uit voort!', aldus Tieken.

Dr. Anita Auer: 'Voor het Duits moest ik mijn eigen corpus samenstellen.'
Tekstcorpora
In de digitalisering - zoals in de vorm van ECCO - en de daaruit voortvloeiende mogelijkheid van taalkundige bestudering van grote tekstcorpora, loopt de wetenschap op het gebied van de Engelse taal voorop. Voor het hedendaagse Engels is er het British National Corpus, en voor het Engels uit andere werelddelen de ICAME-collectie. Deze collectie bevat bovendien een rijk scala aan corpora uit verschillende perioden in de geschiedenis van het Engels. Een belangrijk corpus in deze collectie is het Helsinki Corpus: Helsinki heeft momenteel zeer veel expertise op het gebied van de Engelse corpuslinguïstiek. Anita Auer, die onderzoek heeft gedaan naar de ontwikkeling van de subjonctief in het Engels en Duits: 'Voor het Duits moest ik mijn eigen corpus samenstellen.' Ook Neerlandici zijn vaak jaloers op de schat aan toegankelijk Engelstalig materiaal.

'Resources for Linguists'
Tieken en Auer zijn erop gebrand dat ook Leiden internationaal gaat meedraaien binnen de corpuslinguïstiek. De aanschaf van ECCO is een belangrijke stap in die richting. Samen met de Leidse neerlandici Ton van der Wouden en Frank Landsbergen, die ook werken met tekstcorpora, maakt Auer ten behoeve van onderzoekers een pagina voor de website van LUCL, het Leidse taalkundige onderzoeksinstituut, getiteld Resources for Linguists. Op deze pagina komen zo veel mogelijk tekstcorpora en andere elektronische onderzoeksmiddelen te staan die digitaal beschikbaar zijn, binnen en buiten Leiden.

Bibliotheek
Kurt de Belder, bibliothecaris van de Universiteitsbibliotheek Leiden, noemt de aanschaf van ECCO ook voor de bibliotheek een belangrijke stap. 'Het aanbod van boeken, met name e-books, wordt hierdoor niet alleen substantieel verhoogd, maar de bibliotheek kan nu ook de ondersteuning verkennen van onderzoeks- en onderwijsmogelijkheden die omvangrijke corpora zoals ECCO bieden.'

Ingrid Tieken: 'Vroeger was ik heel gelukkig met een eerste editie op microfiche.'

Eighteenth Century Collections Online,
Thomson Gale 2004

Vici-project The Codifiers and the English Language

Toegang tot ECCO
Via U-LIP (Universitiy Library Information Portal: kunnen studenten en medewerkers van de Universiteit Leiden van waar ook ter wereld toegang verkrijgen tot ECCO. Het rechtstreekse adres (alleen geldig binnen de Universiteit Leiden) voor deze database is http://infotrac.galegroup.com/itweb/leiden?db=ECCO."

 

ECCO bevat niet alleen Engelstalige boeken. Aantallen boeken in verschillende talen:

Engels: 145.529
Frans: 4322
Latijn: 3712
Welsh: 443
Italiaans: 429
Duits: 76
Spaans: 45

Nederlands: 18

(26 september 2006/HP)