Het graf van Mohammed als religieus symbool

Prof. dr. Sjoerd van Koningsveld
Nieuw aan de Universiteit Leiden in het nieuwe studiejaar is de opleiding Islamitische theologie. Op woensdag 6 september geeft prof.dr. Sjoerd van Koningsveld, islamoloog en vormgever van deze opleiding, het openingscollege van de faculteit der Godgeleerdheid, getiteld Het graf van Mohammed. Attitudes en discussies rond een religieus symbool (zie kader).

 

 

Opening studiejaar 2006-2007
Faculteit der Godgeleerdheid

Woensdag 6 september 2006,
10.30 uur
Plaats:
Lokhorstkerk, Pieterskerkstraat 1

Programma

 


Alle richtingen
De nieuwe opleiding Islamitische theologie, waar 13 studenten aan gaan beginnen, is een vierjarige opleiding, bestaande uit een driejarige bachelor en een eenjarige master. Beide beginnen volgende  week. De bachelor is een brede, gedegen theologische opleiding waarin de oorspronkelijke bronnen de leidraad vormen. De Engelstalige master richt zich vooral op de moderne islam in Europa. Een belangrijk kenmerk van de Leidse opleiding Islamitische theologie is dat alle islamitische richtingen erin aan bod komen.

Symboliek
Symboliek speelt in relaties tussen uiteenlopende religieuze groepen vaak een belangrijke rol. De symbolen die door de leden van de ene groep worden gekoesterd en geëerd, worden in tijden van vijandschap en geweld door de leden van de andere groep gehaat en vertrapt. Niet minder belangrijk kan de strijd zijn tussen verschillende richtingen binnen een en dezelfde religieuze traditie over de (dogmatisch) correcte vormgeving en betekenis van bepaalde centrale symbolen. De strijd kan zo hoog oplopen dat hij uitbarst in iconoclasme, of in goed Nederlands in een beeldenstorm, voorafgaande aan de totstandkoming van een nieuw evenwicht binnen een zekere mate van interne diversiteit.

De uiteenlopende attitudes en discussies rond het graf van Mohammed, een centraal symbool van de islamitische traditie, vormen een goede illustratie voor de voorafgaande godsdiensthistorische observaties. Aan westerse zijde kan men twee uiteenlopende benaderingen onderscheiden, respectievelijk ontstaan in de middeleeuwen en het koloniale tijdperk. Deze zal Van Koningsveld typeren als (1) polemische karikaturen en (2) uitingen van racistische arrogantie. Aan islamitische zijde is enerzijds sprake van de verering van de Profeet als middelaar, in nauwe aansluiting bij mystiek en heiligenverering (3) tegenover, anderzijds, de richting van het salafitische reformisme dat sinds het einde van de 18e eeuw aan deze 'nieuwlichterijen' ook daadwerkelijk een eind wenste te maken (4).

Na de behandeling van de genoemde vier onderwerpen wordt een vergelijking getrokken tussen processen van 'reformatie' in de geschiedenis van het christendom en de islam.

Ter illustratie van het betoog zullen enkele miniaturen uit Arabische manuscripten worden vertoond.


Arabisch
De eerstejaars van de bachelor hebben een pittig jaar voor de boeg. Hun eerste semester zal bestaan uit Arabisch, Arabisch en nog eens Arabisch. Van Koningsveld: 'Ze volgen hetzelfde zware taalprogramma als studenten Arabisch, met dit verschil dat ze niet naar het talenlab hoeven om gesprekken te oefenen. Die tijd brengen ze door met het lezen van stukjes islamitische teksten, om vast te wennen aan de grammaticale constructies en het idioom. In het tweede semester moeten ze namelijk twee moderne en invloedrijke Arabische boeken lezen over de islam: een Sunnitisch en een Shi'itisch boek. Daarnaast krijgen ze colleges moderne stromingen in de islam, en - samen met de andere theologiestudenten - godsdienstwetenschappelijke vakken als godsdienstpsychologie en -sociologie.'

Masterstudenten
De masterstudenten, die al een islamopleiding elders achter de rug hebben, en voor de Leidse opleiding zijn geselecteerd, zien een jaar tegemoet van seminars, research papers en een eindscriptie. Ze gaan zich verdiepen in onderwerpen als bekering tot de islam en het genre van de 'fatwa', toegespitst op de relaties tussen moslims en niet-moslims in Europa.

Vakkenpakket
De nieuwe opleiding is uniek in Europa. Aan de ene kant is het een gewone Leidse universitaire opleiding, met een westerse wetenschappelijke methodologie, die als iedere universitaire opleiding na een strenge procedure is geaccrediteerd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatie Organisatie. Maar om een vakkenpakket te kunnen samenstellen dat aansluit bij tradities in de islamitische wereld, en bij de doelgroep die de overheid voor ogen heeft - Van Koningsveld: 'Maar uiteraard staat de opleiding open voor iedereen' - stak Van Koningsveld uitgebreid zijn licht bij drie belangrijke theologische opleidingen, in Egypte, Turkije en Irak.

Beroepen
De opleiding Islamitische theologie is goed te vergelijken met de traditionele opleiding Godgeleerdheid. En net zo min als de laatste uitsluitend een domineesopleiding is, is de opleiding Islamitische theologie een opleiding tot imam. Studenten kunnen in allerlei beroepen terechtkomen, van onderwijs tot zorg, journalistiek, beleid of wetenschap.

Ambstopleiding
Na de 'gewone' opleiding Godgeleerdheid kunnen studenten kiezen voor een kerkelijke opleiding, verzorgd door een protestants kerkgenootschap. Ook de nieuwe opleiding Islamitische theologie wil voorbereiden op een ambtsopleiding, die onder verantwoordelijkheid van de islamitische organisaties moet staan. Die ambtsopleiding is er nog niet. Van Koningsveld: 'De overheid heeft het initiatief genomen tot de universitaire opleiding, en nu zijn de islamitische organisaties aan zet. De reputatie van onze Leidse opleiding bij de islamitische organisaties in Nederland zal sterk afhangen van wat we gaan doen.'

 
Miniaturen uit een 18e -eeuws handschrift uit India van het gebedenboek Dalā'íl al-Kayrāt, met scenes uit de Moskee van de Profeet in Medina. Rechts staat de preekstoel centraal; links de grafkamer van Mohammed en zijn beide opvolgers Abu Bakr en `Umar. Tezamen vormen de miniaturen een illustratie van de aan Mohammed toegeschreven uitspraak: 'Tussen mijn huis (hiermee wordt de grafkamer bedoeld) en mijn preekstoel ligt een van de tuinen van het Paradijs.'

(29 augustus 2006/HP)