Otterspeers talent voor bewondering

In zijn nieuwste boek Orde en trouw laat Willem Otterspeer zien met welke intense hartstocht de bekendste en belangrijkste Nederlandse historicus van de twintigse eeuw, Johan Huizinga (1872-1945), zich in de geschiedenis verdiepte en hoezeer hij zich identificeerde met de middeleeuwse riddermoraal. Het oorspronkelijke van Otterspeers boek zit hem in zijn visie op Huizinga als klassiek auteur, die zich kan meten met de grootsten onder de  Nederlandse schrijvers.

Voorpublicatie (pdf): Uit het eerste hoofdstuk Leven en werk, paragraaf 1 Leven

Portret van Johan Huizinga

Huizinga
Johan Huizinga was als hoogleraar algemene geschiedenis verbonden aan de Universiteit Leiden. Hij schreef een aantal beroemde studies, waarin hij de geest probeerde te vatten die personen, volkeren en tijdperken bezielde. Zijn beroemdste werk is Herfsttij der Middeleeuwen, maar ook zijn Erasmus, In de schaduwen van morgen  en Homo ludens oogsten nog altijd grote waardering. Zijn methode was steeds een voorzichtig aftasten van de ‘levens- en gedachtevormen’ waarin de mens gestalte geeft aan zichzelf en de wereld. Zijn fijngevoeligheid, zijn grote verbeeldingskracht als auteur en zijn veelzijdigheid verlenen hem tot op de dag van vandaag internationale roem.

Huizinga als klassiek schrijver
Er is al veel gepubliceerd over Huizinga en Otterspeer heeft het ‘allemaal gezien en allemaal gebruikt.’ Het oorspronkelijke van zijn boek zit hem dan ook niet in zijn visie op Huizinga als historicus, biograaf, cultuurcriticus of antropoloog. Daar hebben vele anderen, in binnen- en buitenland, uitstekende boeken over geschreven. Het originele van Otterspeers boek over Huizinga is dat hij Huizinga leest als een schrijver. Een klassiek schrijver, vindt Otterspeer, die binnen Nederland alleen concurrentie krijgt van schrijvers als Multatuli, Couperus, Elsschot en Hermans. Alleen wie hem leest als schrijver ziet de blijvende waarde van zijn werk.

Johan Huizinga en Willem Otterspeer, beiden in hun studeerkamer te Leiden

De schrijver Huizinga
Willem Otterspeer: ‘Mij is het vooral te doen om de schrijver Huizinga. Daarbij ga ik uit van het beste dat hij schreef. De zwakheden die zijn schrijverschap ook bevat – zijn vaak verrassende inconsequentie, zijn soms wat plechtstatige stijl – hebben hem niet klassiek gemaakt. En daarover gaat dit boek, over wat Huizinga klassiek maakt, over de schrijver die nog steeds gelezen wordt.’

Dit schrijft Willem Otterspeer op p. 15 van zijn boek Orde en trouw. Hij beschouwt hem als de enige Nederlandse auteur die ooit serieus kans op de Nobelprijs zou hebben gemaakt.

Hartstochtelijke bewonderaars
Daarmee is Otterspeers boek vooral het boek van een hartstochtelijk bewonderaar. Dat heeft hij gemeen met zijn onderwerp Huizinga, over wie hij optekent: ‘Zijn werk is bevolkt met mensen die hij bewonderde, met gebeurtenissen die hij bezong en verschijnselen waarmee hij zich vereenzelvigde.’ Otterspeer bezit datzelfde talent voor bewondering. Ook hij schrijft bij voorkeur over wie hij bewondert (behalve Huizinga ook Hermans, over wie hij een biografie voorbereidt) of waar hij zich mee kan vereenzelvigen. Ook uit de universiteitsgeschiedenis die Otterspeer schrijft, Groepsportret met dame, spreekt zijn identificatie met het onderwerp uit iedere bladzijde. Ook Huizinga manifesteerde zich als universiteitshistoricus, zij het van de Groningse universiteit waar hij een aantal jaren werkte voor hij naar Leiden kwam.

Tegenstellingen
‘Ik leerde van Huizinga lezen’, zegt Otterspeer. Maar ook in het schrijven erkent hij in Huizinga zijn leermeester. Otterspeer vertelt hoe hij in de inleiding van het eerste deel van Groepsportret met dame een beschrijving gaf van de zeventiende-eeuwse Republiek, waarbij hij gebruikmaakte van scherpe contrasten. Otterspeer: ‘Ik was zeer tevreden over dit hoofdstuk, dat ik meende geheel op eigen kracht te hebben samengesteld. Tot ik erachter kwam dat ik hier onbewust heel sterk geleund had op Huizinga’s Nederland’s beschaving in de zeventiende eeuw. Ik had me zo met Huizinga geïdentificeerd, dat ik dacht dat ik het allemaal zelf bedacht had!’

Otterspeers boek is net als het werk van Huizinga gebouwd op tegenstellingen met hoofdstuktitels als ‘Contrast en harmonie’, ‘Hartstocht en synesthesie’, ‘Methode en mystiek’. Er zijn zes hoofdstukken, voorafgegaan door een voorwoord en besloten door een ‘Coda’, een staart-stuk over de historische grootheid van Huizinga.

Stijl
Ook in de stijl lijkt Otterspeer geïnspireerd door Huizinga. Een passage die beider stijlvermogen kan illustreren:

‘Een mooi voorbeeld [...] is de evocatie van de klokken in het begin van Herfsttij der Middeleeuwen: ‘de klokken waren in het dagelijksch leven als waarschuwende goede geesten, die met bekenden stem dan rouw, dan blijdschap, dan rust, dan onrust kondigden, dan opriepen, dan vermaanden.’ Dit herhaalde ‘dan’, dat ís klokgebeier. En het is volkomen vergelijkbaar met het ‘Datta. Dayadvam. Damyata’ van T.S. Eliot, waarmee hij met een sanskrietspeuk aan het eind van The Waste Land de donder stem geeft.’

Willem Otterspeer
Willem Otterspeer (1950) is hoogleraar universiteitsgeschiedenis aan de Universiteit Leiden. In 2005 publiceerde hij het derde deel van Groepsportret met dame, een studie naar de geschiedenis van de Leidse universiteit. Hij schreef eerder Bolland, de veelgeprezen biografie van de hoogleraar G.J.P.J. Bolland, waarvoor hij de Eureka-prijs en de Biografie-prijs ontving. Momenteel werkt hij aan de biografie van Willem Frederik Hermans.

Boekpresentatie
Op woensdag 24 mei om 16.00 uur wordt Orde en trouw gepresenteerd. Naast Willem Otterspeer zal ook prof.dr. Wim van den Doel spreken, waarna het eerste exemplaar zal worden uitgereikt aan dr. Alexander Rinnooy Kan.

Willem Otterspeer, Orde en trouw. Over Johan Huizinga. De Bezige Bij, Amsterdam, 2006. 254 pp. € 16,50. ISBN 90 234 1832 8

(23 mei 2006/DH)