Het geheim van de leesbaarheid

Gerard Unger: 'Op het gebied van de heel snelle online-uitwisseling, zitten we nog op schrijfmachine-niveau.'
Aan de Faculteit der Kunsten wordt per 1 september de eerste leerstoel Typografische vormgeving gevestigd. Gerard Unger, een vormgever die zijn sporen in het onderwijs al verdiend heeft, wordt de eerste hoogleraar op deze leerstoel. Tot de invoering van de euro ging een van zijn typografische ontwerpen dagelijks door vele handen. Maar ook nu nog wordt praktisch iedere Nederlander dagelijks geconfronteerd met een ontwerp van zijn hand. Zie voor een biografische schets de rubriek benoemingen in deze nieuwsbrief.

Culturele verbanden
Voor Gerard Unger is typografie veel meer dan alleen een middel om teksten zichtbaar te krijgen op papier of een andere tekstdrager en op die manier inhoud over te brengen. 'Dat is de simpele vakmatige kijk', vertelt hij. 'Daarnaast ben ik geïnteresseerd in de veel ruimere culturele verbanden. Ik zie typografie niet alleen als onderdeel van de visuele cultuur, maar van cultuur in het algemeen.' Ook het fenomeen krant fascineert hem. Unger: 'Daar zitten sociale en culturele aspecten aan. De krant is een spiegel van de maatschappij en typografie is dat ook, want typografie is een taal waarmee je een boodschap overbrengt.'

     

Dat typografische vormgeving specialistenwerk is, bewijst wel het feit dat ontwerpers vaak de hulp inroepen van een typograaf voor de belettering. De laatste guldenmunten, ontworpen door Bruno Ninaber van Eyben, waren voorzien van een door Gerard Unger ontworpen belettering. Hetzelfde geldt voor de Beatrixpostzegels van Peter Struycken.

Mer à boire
Aan de andere kant kan een typograaf of een ontwerper van letters zich nooit scheiden van zijn tijd en plaats, stelt Unger. Een uitspraak, niet van hemzelf, maar die hij graag herhaalt, is: 'Letters vormen ingedikte kunstgeschiedenis'. 'Misschien zelfs cultuurgeschiedenis', voegt hij daar zelf aan toe. 'Op die manier ontstaat er een mer à boire en wordt het probleem dat weer in te perken. Maar dat heb ik wel onder controle. Om de vakmatige kern zal ik niet heen kunnen. Dat is de absolute basis, maar ik voel er niets voor om op puur vakmatige gronden te gaan doceren. De leerstoel staat nu juist bij de Faculteit der Kunsten.'

Het lettertype en de vormgeving van de kleine ANWB-wegwijzers zijn ook een ontwerp Gerard Unger

Pragmatische ontwerper
Unger wil zich bij de invulling van zijn leerstoel, waarin hij een zeer grote mate van vrijheid heeft gekregen, ook richten op het historische perspectief. Dat is voor hem een heel natuurlijke zaak, ondanks het feit dat hij naar eigen zeggen in de eerste plaats een puur pragmatische ontwerper is. Veel van zijn letterontwerpen, vooral die uit de jaren zeventig en tachtig zijn ontstaan als oplossingen voor het probleem van slechte leesbaarheid. In de jaren zeventig en tachtig ging men bij de kranten over van het zetten met loden letters naar fotografisch zetten met de kathodestraalbuis op een lage resolutie. Unger: 'De kranten uit die periode lijken wel met modder gedrukt te zijn.'

De krant op een schermpje
Een vergelijkbaar probleem deed zich in de jaren tachtig ook voor met de eerste generaties printers. De resolutie van 300 dpi van die printers is funest voor het

Korte verklaring van gebruikte termen

Resolutie
De weergave op een beeldscherm of print. De duidelijkheid van de resolutie is afhan-kelijk van de dichtheid van het gebruikte ras-
ter. De resolutie wordt uitgedrukt in pixels of in dpi (dots per inch, punten per inch).

Schreefletters en schreefloze letters
In de typografie worden twee basis-
vormen voor letters onderscheiden.

Schreefletters heb-
ben kleine haaltjes
en voetjes die in het letterontwerp een restant zijn van de handgeschreven vormen waarop het ontwerp oorspronke-
lijk gebaseerd is.
Een voorbeeld van
een lettertype met schreven is Times.

Schreefloze letters hebben die haaltjes niet. Een voorbeeld is het lettertype waarin dit artikel is opge-
maakt: Arial.

letterbeeld. En hetzelfde probleem gaat ook nu weer op bij de resolutie van beeldschermen, vooral de lage-resolutiebeeldschermen (160 dpi) waarmee sinds kort geëxperimenteerd wordt: de krant op een schermpje dat in de hand gehouden kan worden. 'Voor plaatjes is dat heel acceptabel', zegt Unger, 'maar typografisch is dat helemaal niets. Ik heb daar een heel lage verwachting van. Een paar jaar geleden hebben we de introductie gehad van e-books, een apparaatje waarmee je elektronisch boeken op een klein scherm dat je als een boek in je hand houdt, kan lezen. Met veel tromgeroffel aangekondigd, maar dat is ook helemaal verdampt.'

Schrijfmachineniveau
'De computer is een ontzettend snel en geavanceerd medium', vertelt Unger, 'maar wat html biedt aan typografische mogelijkheden is nog zeer beperkt. Enerzijds is met een computer typografisch bijna alles mogelijk. Die mogelijkheden staan ter beschikking van iedereen. Maar het correspondentieniveau, de heel snelle online-uitwisseling, is nog heel primitief. Daar zitten we op schrijfmachineniveau.'
Hoe ziet Unger de toekomst van de typografie? 'In de toekomst wordt er op grote schaal van schermen gelezen', stelt hij. 'Een interessante ontwikkeling is daarbij dat er geëxperimenteerd wordt met schermen op papier. Circuits die op papier geprint worden en die lokaal aangestuurd kunnen worden. Je kan er een stuk afscheuren of een artikel uitknippen en na lezing kan je het beeldscherm opproppen en weggooien. Dat hoge-resolutiebeeldschermen er komen is absoluut zeker, maar het blijft voorlopig nog onzeker wanneer.'

Grove resolutie
Unger is niet van plan zich aan de veranderende techniek te blijven aanpassen: 'Het is heel interessant, maar je gooit er ook een heleboel energie mee weg. Steeds maar weer voor een bepaalde stand van de technologie een bepaalde oplossing zoeken. Vijf à tien jaar later zijn ze allemaal weer achterhaald. Mijn lettertype Demos heb ik ontworpen voor gebruik op de lage-resolutiekathodestraalbuis. Die zetmachines bestaan al lang niet meer, vervangen door de laserstraal.' Zijn dat soort lettertypen niet juist weer toepasbaar op de lage-resolutiebeeldschermen? 'Die zijn zeker weer toepasbaar. Het zal net als voor de krant vroeger, nodig zijn om te kiezen voor heel stevige robuuste lettertypen die een grove resolutie verdragen kunnen. Allerlei typografische wetenswaardigheden en handigheden die ik al decennia geleden verworven en toegepast heb, blijven voorlopig nog toepasbaar.'

Leesbaarheid
Heeft die leesbaarheid ook te maken met het onderscheid tussen schreefloze letters en schreefletters? Unger: 'Alle leesbaarheidsonderzoeken wijzen uit dat bij snel of veel lezen letters met schreven veel beter functioneren dan schreeflozen. Dat is wel heel relatief, maar schreeflozen zorgen voor een lagere prestatie. Mensen stoppen eerder met lezen en zijn eerder vermoeid. Het probleem met de beeldschermen is dat schreven op kleine lettergroottes, bijvoorbeeld 9 punten, te verfijnd zijn. Ze komen dan niet goed uit de verf.' In de krantenwereld houdt men er niet van. 'Trouw heeft het jaren geprobeerd', zegt Unger. 'Die krant zag er beeldschoon uit, helemaal gezet uit de Frutiger, maar hij verloor aan de lopende band lezers; het regende klachten.' Toch is er onvoldoende fundamenteel onderzoek verricht aan dit fenomeen. Een wetenschappelijk gefundeerd antwoord kan Unger dus niet geven. Maar de praktijkervaringen zijn onomwonden, stelt hij. Hij zou voor dat onderzoek graag geld bij elkaar willen krijgen. 'Maar wie is daar in geïnteresseerd?' stelt hij zichzelf de vraag. 'Een hoop van mijn collega's, maar daar hoef ik niet aan te kloppen voor geld.'

Ruimtebesparing met Gulliver

 

In 1992 ontwierp Unger Gulliver, een lettertype bedoeld voor gebruik in kranten, dat zeer compact en tegelijkertijd zo open en helder is, dat het een grote ruimtebesparing oplevert. Hierboven een stukje tekst in het lettertype Times, dat in de jaren dertig ook ontworpen is voor toepassing in de krant, op 10 punten en daaronder Gulliver op slechts 9 punten. Bij een gelijke leesbaarheid levert Gulliver een ruimtebesparing van wel 14% op. Unger zegt zelf over het lettertype: 'De Gulliver was op een gegeven moment zo geavanceerd dat hij niet meer effectief was. Ik kon hem lezen en de ruimtebesparing was gigantisch, maar ik wist dat ik er zo niet veel van zou verkopen. Toen ben ik hem weer terug gaan brengen. Ik heb er mee gespeeld, want ik was ervan overtuigd dat er een lettertype te ontwerpen moest zijn dat zuiniger was dan enig bestaand lettertype. Mijn grote verbazing is dat er weinig gebruik van gemaakt wordt.'

Zie ook de website van Gerard Unger.

(23 mei 2006/SH)