Universiteit Leiden
  home   contact      
 
 
 
Archief
   

Archief > Forum 7/06 > Van de decaan

Van de decaan

Ging(k)o biloba

 

 

De opleiding Duits bestaat 50 jaar, en heeft dat op donderdag 30 november j.l. op een alleraardigste en ontspannen manier gevierd. Met toespraken, een lezing, een tentoonstelling in de UB, een gedenkboek, en natuurlijk een borrel.

Er zijn veel redenen om blij te zijn met een opleiding Duits in onze faculteit. En met de belangstelling voor het Duits en de cultuur van de Duitstalige gebieden. Hier wilde ik even stilstaan bij het verband tussen de Duitse literatuur en de achtertuin van mijn huis. Ik ben slecht in het onthouden van namen van bomen, maar er staat in mijn tuin een boom met bijzondere blaadjes, langwerpig, met een inkeping in het midden. De tuinman heeft die een paar jaar gelden voor ons uitgezocht. Pas toen ik in oktober een paar dagen in Weimar was, ontdekte ik de naam van die boom: Gingko biloba. Ik hoop natuurlijk dat er onder de lezers van dit stukje een paar zijn die meteen denken: o ja, dat is die boom van Goethe. Bij mijn toespraakje op 30 november bij de jubileumviering merkte ik dat onder Germanisten de boom heel bekend is. Inderdaad, Goethe schreef een prachtig gedicht over deze boom onder de titel Gingo biloba. De boom werd ontdekt in Japan door een Duitse arts (niet Siebold, maar al in het begin van de 18e eeuw), en door de Japanse bevolking ginkyo ('zilveren abrikoos') genoemd. Voor Goethe was het blad van deze boom met zijn bijzondere vorm het symbool van de vriendschap: men weet niet of men het blad van de gingko moet beschrijven als één blad dat zich in tweeën verdeelt, of als twee bladen die een eenheid vormen. In de woorden van Goethe:

Klik op afbeelding voor vergroting

Ist es ein lebendig Wesen,

Das sich in sich selbst getrennt?

Sind es zwei die sich erlesen,

Dass man sie als Eines kennt?

Van dit gedicht bestaat een Nederlandse vertaling van Matthias Roozemond, de vertaling van dit couplet luidt:

Leeft het als een enkel wezen,

Innerlijk in twee gedeeld?

Of vormt juist het uitgelezen

Tweetal één herkenbaar beeld?

Dat ontdekte ik allemaal in Weimar waar op pleinen en in winkels stekjes van deze boom te koop zijn, en zo kreeg de boom in mijn tuin alsnog een naam. Vanaf nu is die boom voor mij verbonden met de naam van Goethe, en met alles waar Goethe voor stond: beleving van het goddelijke in de natuur, de verbinding van natuur en cultuur, het openstaan voor nieuwe kennis en voor nieuwe culturen uit verre landen. Mijn tuin is na mijn bezoek aan Weimar niet meer dezelfde. Wie in Leiden de boom wil zien, kan terecht in de hortus, bij Naturalis, en op Breestraat 125. Daarmee heeft de opleiding Duits er meteen een paar 'lieux de mémoire' bij.

Deze anecdote laat zien hoeveel we zouden missen als we geen toegang meer zouden hebben tot de Duitse taal en cultuur, en hoe we ook vandaag op onnoemelijk veel manieren kunnen genieten van de hoogtepunten van de Duitse cultuur en geschiedenis. Wat goed dat er opleidingen Duits zijn die ervoor zorgen dat we mensen in ons midden hebben die ons daarbij tot gids kunnen zijn.

En laten we het nog maar een keer herhalen: we kunnen niet zonder goede kennis van het Duits. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner, en het Duits is de sleutel tot klassieke en moderne literatuur, film, theater en tot debatten over de geschiedenis van de Duitstalige gebieden. Als taalkundige van professie voeg ik daar graag aan toe dat zonder de studie van de Germaanse talen en van het Duits in het bijzonder de taalwetenschap niet denkbaar is. We spreken ook in het Engels over de Aktionsart van werkwoorden, over Umlaut en Ablaut. En welke taal behalve het Duits heeft zo'n briljant onderscheid tussen Worte en Wörter?

Kortom, we hebben alle reden om als faculteit en universiteit zuinig te zijn op onze deskundigheid op het gebied van de Duitse taal, cultuur en geschiedenis.

Lezersreacties

Naam: José Birker-van Herten
Reactie: Ik slik elke ochtend gingko biloba en voel me daar wel bij. Daarvoor ga ik echter niet de tuin in, maar onze dekaan heeft me wel op een idee gebracht. Ik kom een keer langs!

--------------------------------------------------

Naam:
Reactie: Wij lazen het stuk met belangstlling, wisten niet van de connectie met Goethe, hebben een Ginkgo in de tuin. (N.B. De boom heet Ginkgo biloba, d.w.z. éérst de k, dan de g; ook het afgebeelde gedicht draagt die vorm als titel)

--------------------------------------------------

Naam: Koos Kuiper
Reactie: Zoals blijkt uit Nicoline van der Sijs, Van Dale Groot leenwoordenboek, De invloed van andere talen op het Nederlands, Utrecht/Antwerpen 2005, p. 471, is de vreemde spelling ginkgo ontstaan doordat iemand in een handschrift een y aanzag voor een g. Daar staat ook meer informatie over de oorsprong van deze term. Via Linnaeus is die onjuiste spelling wetenschappelijk "versteend".

                                    
 
   
vorige pagina top pagina