Universiteit Leiden
  home   contact      
 
 
 
Archief
   

Archief > Forum 6/06 > Boeken

Boeken

Jos las Leids

Een selectie van Leidse publicaties besproken door Jos Damen

Boerenerfgoed

De titel is wat flauw, maar verder niets dan lof over het boek Boerenerfgoed van de Leidse historica Carla Scheffer, Rob van Lit en diverse anderen. Het boek is met recht een turf: bijna 400 bladzijden. Het meest opvallend is de enorme diversiteit. De kern van het boek bestaat uit verhalen over 160 boerderijen in Voorschoten en Wassenaar, waarvan er inmiddels ongeveer 50 verdwenen zijn. Die vijftig gesloopte, verbrande of vergane boerderijen worden in dit boek weer tot leven gewekt, met verhalen over hun geschiedenis, bouwstijl en eigenaars -en vaak ook met een afbeelding.

Wat Boerenerfgoed vooral aangenaam maakt, is dat er in 15 hoofdstukken meer wordt beantwoord dan een gek kan vragen. Op de ene bladzijde gaat het over het enorme (verkochte) landgoed van Johannes Thysius (inderdaad, van de Bibliotheca Thysiana aan het Leidse Rapenburg), op een volgende pagina over de melkfabriek van Menken. Verder leert Boerenerfgoed de lezer over de geschiedenis van de Meijendelse theeschenkerij, over grenspalen uit 1772, over de boerderij met het opschrift Wie kan keeren / de hand des Heeren, over ezelsrugbogen en over Johannes le Francq van Berkhey. En als je denkt dat er nu geen onderwerp meer over is, krijg je tien pagina's over hooibergen, acht over boerenkaas, uitleg over de namen For-scate en Wasa-naer ("dichtbij drassig gebied"), over Rijnlandse morgens en over karnmolenhuizen. De Horsten komen voorbij, inclusief een verhaal over de sinds de middeleeuwen niet veranderde structuur van kavels en sloten in het gebied tussen Wassenaar en Voorschoten. Voeg daar wat plattegronden, prachtfoto's, overzichtskaarten en een index bij, en het geluk op het boerenland is compleet.

Robert van Lit en Carla Scheffer [et al.]: Boerenerfgoed : het boerderijenboek van Voorschoten en Wassenaar. Uitgeverij TasT, Hollandsche Rading, 2006. ISBN 908069424X. EUR 27.50

Trekweg langs de Vliet

In 1630 had Leiden 48.000 inwoners. Het was daarmee de tweede stad van de Nederlanden - Amsterdam was twee keer zo groot. Voor de afzet van de industriële productie (laken) en voor aanvoer van bijv. landbouwproducten en bier wilde men een snellere verbinding met andere steden. In 1636 besloten Leiden en Delft om een trekvaart tussen beide steden te realiseren via Leidschendam. Een groot deel van die vaart bestond al, maar het stuk tussen Leiden en Leidschendam kende nog geen jaagpad en tussen de Vliet en de Witte Poort in Leiden was ook nog geen verbinding. Dat kwam na veel getouwtrek allebei in 1638 klaar en dus vertrok in dat jaar op 15 maart de trekschuitdienst van Leiden naar Delft (en van Leiden naar Den Haag).

Deze vorm van vervoer bleef twee eeuwen populair, tot de stoommachine oprukte. Over De nieuwe trekweg langs De Vliet schreef Martine van der Wielen-de Goede in 2004 een Leidse scriptie. Die is nu uitgebreid tot een volwassen en mooi uitgegeven boek -helaas zonder index. In het boek staan bijzonder details, zoals waar het woord Maliebaan vandaan komt (zie pag. 85) en waarom sommige bruggetjes langs de Vliet aan de ene kant een ronde en aan de andere kant rechte brugleuning hebben. Als aangenaam toetje zit achterin een uitklapkaart, op basis van kaarten van Jan Jansz. Dou uit 1636.

Martine van der Wielen-de Goede: De nieuwe trekweg langs de Vliet; het jaagpad van Leiden tot de Leidschendam en de trekschuitdiensten naar Delft en Den Haag, 1636-1638. (Leidse Historische Reeks nr. 19) Primavera Pers, Leiden 2006. ISBN 9059970349. EUR 17,50

Joodse Rachel in Nederland

Een aria die in 1830 in Brussel gezongen werd (Amour sacrée de la patrie) vormde de opmaat tot de scheiding van België en Nederland. De optredens van de Parijse tragédienne Rachel (Elise Felix) vormde in Nederland zo'n beetje de overgang van het classicistisch naar het romantisch toneel. De Voorschotense Pauper Press gaf een boek over deze curieuze toneelspeelster uit. "Rachel" Félix werd geboren in 1821 in Mumpf, dochter van rondreizende joodse colporteurs. In 1838 debuteert ze, 17 jaar oud, in Corneilles Horace. Al snel maakt ze furore, treedt tot uitputtens toe honderden keren per jaar op en overlijdt 20 jaar later, 36 jaar oud, op 3 januari 1858 aan tuberculose, waarschijnlijk opgelopen op een tournee in Amerika.

Van der Schoor beschrijft haar Nederlandse optredens tussen 1846 en 1853 minutieus aan de hand van recensies, verslagen van ooggetuigen en gedichten. Gedichten? Ja, niemand minder dan Jacob van Lennep schreef al in 1840 in de Nederlandsche Muzenalmanak het gedicht Aan de Zanggodin. Niet voor niets zegt Van der Schoor in de inleiding dat de Nederlandse bewonderaars van de Rolling Stones en Robbie Willliams met hun "hysterische bewondering" voorgangers hebben. Leidenaar Kneppelhout schreef in 1839 een opstel (in briefvorm) over Rachel aan zijn vriend Nicolaas Beets. Die schreef op zijn beurt in 1847 bijna 300 dichtregels (Aan Rachel) met de opwekking haar te bekeren tot het christendom. Een andere grootheid, Truitje Toussaint, keek naar Rachel met gemengde gevoelens: vol genot maar ook met "pijnlijke aandoeningen". Rachel was zo beroemd dat ze op 6 juni 1848 zelfs voor Koning Willem I en 300 genodigden optrad in het buitenverblijf van de koning, Buitenrust aan de Scheveningseweg. In 1844 werden er in de Amsterdamse Kalverstraat portretten van Rachel verkocht. Dat alles, en meer details, in:

Rob van der Schoor: "Ik vind geen passie genoeg"; Holland in beroering door de optredens van de joodse tragédienne Rachel uit Parijs, 1846-1853. The Pauper Press, Voorschoten 2006. ISBN 907785603x    EUR 17,50

Paaltjens op reis 

Als Piet Paaltjens schreef François HaverSchmidt de mooiste Leidse poëzie. Als dominee keek HaverSchmidt in 1859 uit over het kerkhof van het kleine sombere Friese dorpje Foudgum. Later preekte hij in Den Helder en Schiedam. HaverSchmidt was een verlichte moderne predikant, die met de nodige reserve in zijn gemeente ontvangen was. In 1879 reisde hij met vrouw en kinderen door de Harz. Twee jaar later, van 1 tot en met 27 augustus 1881, reisde hij met drie Leidse vrienden (Willem van der Kaay, Adrianus van Wessen en Jacques Philips) door de Zwitserse en Franse Alpen. Over die reis vertelde HaverSchmidt op de Vereniging Paulus, waar hij lid van was. Het handschrift van dat vertelsel ligt sedert 1931 in de Leidse universiteitsbibliotheek. De Leidse student Rick Honings verzorgde recent een uitgave. De reis is een heel brave reis, maar het verslag is op zich niet onaardig. Citaat: "Mijn eenigste hoop is maar, dat het met hem niet gaan zal als met die juffrouw, die ik eens tot huilens toe meende geroerd te hebben, doch die er eerlijk voor uitkwam, dat zij zich niet goed had kunnen houden, en dat de oogen haar overliepen -van den 'vaak'!"

François HaverSchmidt: Met de vrienden op reis in Zwitserland in 1881. Uitgegeven, ingeleid en toegelicht door Rick Honings. (SNL-reeks nr. 14) Leiden, 2006. ISBN 9080727695   EUR 21

Actuele Vondel

Wat heeft Vondel gemeen met Theo van Gogh? Volgens Frans-Willem Korsten onder meer zijn taalspel. In zijn recente studie Vondel belicht laat Korsten zien hoe Vondel kon goochelen met taal, maar ook hoe hij politieke, morele en esthetische vraagstukken slim verwerkte in historische stukken. Net als Van Gogh was ook Joost van den Vondel in zijn tijd niet onomstreden: "een felle, spottende, nu eens dít, dan weer eens dát bewerende, zoekende, gepassioneerde, aardige en hartelijke figuur, die tevens controverses veroorzaakte, of, erger nog: een provocateur kon zijn."

Korsten legt Vondels werken Jephta, Noah, Palamedes, de Ghysbreght, Lucifer en meer toneelstukken in dit boek Vondel belicht op de snijtafel. Hij snijdt vervolgens heel precies de werken open en legt daarmee interessante zaken bloot. Hij belicht die zaken daarna op een moderne manier en plaatst ze daarmee -vreemd genoeg- in een historisch kader. Ik weet nu meer over Grotius' invloed op Vondel, over de troebelen in de Republiek der Nederlanden, over Bijbelse thema's bij Vondel, over de 80-jarige Vondel die over monogamie versus meerdere liefdes schrijft, over het belang van de figuur van de Afrikaan in Vondels Palamedes. In dat laatste geval overtuigt Korsten me trouwens niet, maar zijn boek is daarom niet minder fascinerend.

Frans-Willem Korsten: Vondel belicht: voorstellingen van soevereiniteit. Uitgeverij Verloren, Hilversum, 2006. ISBN 9065509348    EUR 25

eX van Blondeau

Mare-redacteur Thomas Blondeau leverde met eX een snelle roman af. Snel leven gaat niet snel genoeg in de kleine universiteitsstad (was het Leuven?) voor David Quispel. Voor opschudding kunnen gangstervriendje Franky en tv-journaliste Halcia wel zorgen. Sommige passages zijn te mooi voor de werkelijkheid:

'En dan nog jongen, hoeveel Marokkanen wonen er hier?'
'Die gast van de pitabar', zie Franky.
'Die komt uit Egypte', verbeterde Xander hem.
'Egypte, Jemen, Turkije, Turkmenistan, Oeleboelistan, allemaal moslims, één pot schapenvet.'
'Kamiel is koptisch-christen', zie Xander.
'Zeg viswijven, doen we nog wat vanavond? We hebben toch wat te vieren?' zei Halcia en klapte in haar handen.

Thomas Blondeau: eX, roman. De Bezige Bij, Amsterdam, 2006. ISBN 9023420691   EUR 20

Divers, divers, diverser

Het leuke van een goede universiteitsbibliotheek is dat het een schatkamer zonder einde is.

In het boek Bronnen van kennis beschrijven een stuk of dertig mensen zeer aparte -soms op het oog onooglijke- zaken uit die schatkamer. Of, zoals Willem Otterspeer het in zijn fraaie inleiding zegt: ze markeren "de triomfantelijke wedergeboorte van het Ding. Want na de ijzige winter van de wetenschap -alles was telbaar- kwam het detail in zijn broze schoonheid weerom."

Om de vreemde details van schatten en ogenschijnlijke gewone zaken gaat het in dit boek. De dertig bijdragen zijn van veel Leidenaren, maar ook afkomstig uit Canada, Rome, Utrecht en Leuven. Het boek is in zijn diversiteit ongrijpbaar. Wie probeert een Indo-Perzische verhandeling over alchemie naast het Psalter van Lodewijk de Heilige te zetten? Wat doet een Javaans vademecum uit 1888 naast Un Hollandais à Paris? Waarom staat een Rembrandt (die geen Rembrandt blijkt te zijn) naast tien plakboeken van het Prentenkabinet? Vraag niet waarom, want het werkt. Dit boek, met een paar vreemde slordigheden, is een grabbelton met moois, geschreven door liefhebbers van de echte schatten. En die echte schatten zitten soms verpakt in drie onooglijke kartonnen dozen met knipsels en overdrukjes, zoals het manuscript van het lied A Biribi van Aristide Bruant. Zoekt u verder!

Bronnen van kennis: wetenschap, kunst en cultuur in de collecties van de Leidse Universiteitsbibliotheek / redactie: Paul Hoftijzer, Kasper van Ommen, Geert Warnar en Jan Just Witkam.Primavera Pers, Leiden, 2006. ISBN 9059970284    EUR 29,50

Herdrukte overpeinzingen

Jean-Jacques Rousseau (door Allan Ramsay)

Sommige klassiekers blijven herdrukt worden. In 1782, vier jaar na de dood van Rousseau, verscheen Les rêveries du promeneur solitaire. Eigenlijk is het een laatste terugblik van deze filosoof. Als vorm kiest hij tien wandelingen, waarbij een stroom van gedachten naar buiten komt. De bespiegelingen over de natuur komen bekend voor, maar de filosofische overpeinzingen en de herinneringen aan vervlogen tijden geven het boek iets weemoedigs. Blijkbaar wordt dat herkend, want deze uitstekend lopende Nederlandse vertaling werd na 12 jaar herdrukt.

Jean-Jacques Rousseau: Overpeinzingen van een eenzame wandelaar. Vertaling Leo van Maris. Uitgeverij Veen, Amsterdam 2006. ISBN 9020406124   EUR 12,50

Oorlogsvliegers zonder benen

Een ace is -in oorlogstermen- een vlieger die vijf of meer overwinningen in de lucht gehaald heeft. Bart Funnekotter, oud hoofdredacteur van Mare, zegt in de inleiding van zijn boek Ace dan ook eerlijk dat de 15 oorlogsvliegers die hij beschrijft, eigenlijk allemaal Duitsers hadden moeten zijn. Die vlogen namelijk -bot gezegd- door tot ze dood waren en hadden zonder uitzondering meer dan 200 overwinningen op naam staan. Funnekotter beschrijft het leven van piloten van álle strijdende partijen en kijkt verder vooral wat het verhaal van het individu toevoegt aan het verhaal van de oorlog als geheel. Daar slaagt hij in. Soms gebeurt dat met ongelofelijke verhalen, zoals dat over Douglas Bader, die in 1931 bij een vliegtuigongeluk zijn benen verloor, in 1940 weer ging vliegen en in 1941 door de Duitsers boven Frankrijk uit de lucht geschoten werd -en één van zijn kunstbenen in het vliegtuig achterliet.

Funnekotter beschrijft ook de Japanse vlieger Saburo Sakai, de Rus Aleksander Pokrysjkin en diverse Duitse piloten, o.a. de "jonge generaal" Adolf Galland. Wat me in Funnekotters boek opviel waren twee zaken: (1) het onaangepaste gedrag en de branie van veel van de vliegers -waarschijnlijk onvermijdelijk met die enorme spanning en (2) het enorme respect dat de vliegers hadden voor de tegenpartij. Wedden dat de Engelse vertaling eerst komt?

Bart Funnekotter: Ace; de grootste jachtvliegers van de Tweede Wereldoorlog. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2006. ISBN 9059113519   EUR 20

Van Limes tot Euro

Over de canon, die probeert de geschiedenis van Nederland in 50 "vensters" te vatten, is veel gezegd. Ik ben zelf een fan, en wel om deze redenen:

1. Het is een kwestie van verBEELDing: zie op het omslag van het canon-boekje en op de poster de vijftig "vensters" in beeld, en je ziet direct het verhaal erachter.

2. De begeleidende tekst is leesbaar, maar niet op de hurken. Van Oostroms hand?

De teksten zijn mooi, helder, beknopt en met prima verwijzingen. (Al kan bij Kinderarbeid een verwijzing naar het prachtig-sentimentele Fabriekskinderen van JJ Cremer (1863!), de aanstichter van de Van Houten-kinderarbeidwet, eigenlijk niet ontbreken).

3. Er valt veel te leren: over de Limes, over de buitenhuizen, over de patriotten en meer.

4. De keuze is een verstandige keuze. Is Anne Frank, W.O. I en W.O. II te veel?

Ach, eindelijk wordt er over iets anders gepraat dan over Verdonk, popmuziek of sex. Nu ik het er toch over heb: kan in een volgende versie iets over sport, bijv. Johan Cruijff, Fanny Blankers-Koen of de Olympische spelen in Amsterdam?

entoen.nu, de canon van Nederland: rapport van de commissie ontwikkeling Nederlandse canon. Ministerie van OCW, Den Haag, 2006. ISBN 9059103947.   EUR 25

Japanse maan 100 keer in Leiden

Voor het eerst is in Europa de complete prentenserie Honderd aspecten van de maan van de beroemde Japanse, laat-negentiende eeuwse prentkunstenaar Tsukioka Yoshitoshi te zien. In 1992 exposeerde het Van Gogh Museum al een beperkt aantal prenten. Het Sieboldhuis aan het Leidse Rapenburg toont nu de volledige serie, afkomstig uit een Nederlandse particuliere collectie. In Honderd aspecten van de maan is de maan in elke prent subtiel aanwezig. Tijdens Yoshitoshi's leven waren de prenten ongekend populair, maar geleidelijk raakten ze vergeten. Op dit moment zijn de prenten een van de meest verzamelde series van de Japanse prentkunst. Op de voorgrond van een prent van Yoshitoshi is meestal een historische of literaire episode uit de Japanse geschiedenis afgebeeld. De maan is altijd aanwezig: in de achtergrond, via schaduwen, of door een verwijzing in een begeleidend gedicht.

John Stevenson: Yoshitoshi's One hundred aspects of the moon. Brill, Leiden, 2001. ISBN 9074822428. EUR 74  (alleen tijdens tentoonstelling in Sieboldhuis)

Oplage 710.000 te klein

Gratis, gratis.
Nederlanders wakker krijgen voor literatuur? Gewoon gratis maken, dan is een oplage van 695.000 voor de 33 jaar oude roman Dubbelspel van Frank Martinus Arion, Leids alumnus, niet voldoende en moeten er 15.000 exemplaren extra gedrukt worden.

Prachtig boek, dus krijg of koop en lees. Ook gratis: www.dbnl.org

Frank Martinus Arion: Dubbelspel. 20e druk, Amsterdam, Stichting CPNB, 2006

100 euro voor 2 pagina's

Leidens veilinghuis Burgersdijk & Niermans (www.b-n.nl) heeft op 14 en 15 november een aardige boekenveiling. Een van de te verkopen stukken is nr. 1409,  Historie der reformatie, en andere kerkelyke geschiedenissen, in en ontrent de Nederlanden van Gerard Brandt. (Amsterdam, 1671-1704. 4 delen) Het eerste deel heeft wat waterschade, maar de richtprijs is EUR 450. Dat komt omdat er twee aparte pagina's in deel drie zitten. Knuttel zegt hierover: Op blz. 419 was oorspronkelijk een spotvers afgedrukt: Triumphe van den Gereformeerden Duivel onder zijne Synode vergadert tot Dordrecht. Onder het drukken heeft men de blz. 419 en 420 er uitgelicht en door een ander vervangen. Er zijn nog exemplaren met de oorspronkelijke bladzijden 419 en 420. Het oorspronkelijke blad is zeldzaam."

Mag ik onder andermans duiven schieten? Koop het lot-nummer 1410 voor EUR 350 (zonder dit gedicht), spaar EUR 100 uit en lees hier (gratis) het ontbrekende spotvers (bron: dutchrevolt.leidenuniv.nl) :

Triumphe van den Gereformeerden Duivel onder sijne Synode, vergadert tot Dordrecht

Toen in Hollandt tot Dort de Synode was begonnen,
Vierde de Duivel voor de Hel met piktonnen:
Want al heeft hij alom veel vrienden en knaepen woonen,
Nochtans en kreeg hij nooit bij een alsulke persoonen,
En nergens op aerde vergaderde alsulke Raedt,
Om te bewijsen, dat Godt is oorsaek van alle quaedt;
Of dat hij den mensch ondoenlijke dingen gebiedt;
Of eeuwelijk verdoemt de gestorvene sielen om niet:
Want al is 't, dat de Duivel wel weet door reden,
Dat dit geheel strijdt tegens alle goddelyke seden;
Nochtans is hij blij, dat soo veel kloeke mannen
Leeren Godt te wesen een Prinse der Tyrannen,
En dat Godt van eeuwigheit den vrijen wil heeft gebonden,
Willende als vriendt kiesen d'een, en d'anderen verwerpen als honden.
En hoopt door dees' leer te krijgen met groote hoopen
De geenen, die meinen 't quaedt niet te konnen ontloopen.
Dies bedankt hij Calvijn, voor dit nieuw kamerspel,
En d'anderen sal hij bedankten, als sij komen in de Hel.

Vidt L.B.A.
Bij Antonij Spierinx de jonge, in de Kamerstraet

Burgersdijk & Niermans <Templum Salomonis>, Auction Sale 324, Books, prints, manuscripts, 14-15 november 2006, The library of Prof. dr. A.H. Huussen (part 1) (including an extensive collection on South Africa); part 2 of the stock and reference works of Smitskamp Oriental Antiquarium (formerly of E.J. Brill); a large 'W.F. Hermans-collection' and various other subjects such as Economics, History of Non-European Cultures (Ancient Near East, Middle East, South-East Asia), (Classic) Literature, Prints, Old & Rare Books. Leiden, 2006. Geen ISBN. EUR 14

                                    
 
   
vorige pagina top pagina