Universiteit Leiden
  home   contact      
 
 
 
Archief
   

Archief > Forum 5/06 > Onderzoek

Onderzoek

De ontwikkeling van het taalproductiesysteem

Dertien jonge onderzoekers van de Universiteit Leiden en het LUMC hebben in juli 2006 een NWO-subsidie in de wacht gesleept. De Vidi-subsidie is bestemd voor excellente onderzoekers die na hun promotie een aantal jaren onderzoek op postdoc-niveau hebben verricht. Forum stelde vier vragen aan Claartje Levelt. Zij ontving een Vidi-subsidie voor haar onderzoek naar de ontwikkeling van het taalproductiesysteem.

     
Claartje Levelt

Vertel iets over uzelf, hoe bent u tot dit onderzoekproject gekomen?

Ik ben tijdens mijn studie taalwetenschap in Leiden al gefascineerd geraakt door de klankvorm, de fonologie, van heel vroege kindertaal. De woorden die kinderen tussen de 1 en 2 jaar oud produceren wijken af van de manier waarop volwassenen ze uitspreken. Kinderen zeggen bijvoorbeeld [foep] voor 'soep', [pof] voor 'slof', en [deh] voor 'beer'. Als je goed luistert dan ontdek je dat de kindertaalvormen niet op een willekeurige manier van de volwassen vormen afwijken. Er zit een systeem achter en daar probeer ik achter te komen.

Tot nu toe heb ik kindertaaldata vanuit het perspectief van een zich ontwikkelende fonologische grammatica bestudeerd. Taalleerders moeten kennis over de fonologie van hun moedertaal verwerven. Zolang die kennis onvolledig is werkt hun grammatica anders. Zo vind je bepaalde 'default settings': woordvormen bestaan bijvoorbeeld enige tijd alleen maar uit een medeklinker+klinker combinatie. Dat leidt ertoe dat woorden als 'boot', 'brood' en 'boos' allemaal uitgesproken worden als [bo], en dat 'aap' en 'paard' allebei klinken als [pa]. De grammatica ontwikkelt zich geleidelijk en daarbij spelen allerlei factoren een rol. Frequentie is zo'n factor. De taalleerder lijkt goed te kunnen tellen, en de grammatica wordt eerst zodanig aangepast dat hoogfrequente vormen uit de moedertaal correct gegenereerd kunnen worden. In het Nederlands is bijvoorbeeld de lettergreepstructuur medeklinker+klinker+medeklinker hoogfrequent en deze vorm wordt al snel mogelijk, naast de vaste basisvorm medeklinker+klinker. Dan verandert de vorm van de woorden die ik eerder als voorbeeld gaf: 'boot' en brood' klinken dan allebei als [boot], 'boos' is [boos], 'paard' wordt [paat] en 'aap' wordt [paap]. Andere, minder frequente lettergreepstructuren volgen later in de ontwikkeling.

Tien jaar lang heb ik heel veel kindertaalgegevens onderzocht en prachtige grammaticale analyses gemaakt, maar afgelopen jaar begon ik me te realiseren dat ik een heel belangrijk onderdeel van de taalontwikkeling volkomen buiten beschouwing had gelaten. En niet alleen had ik dat onderdeel buiten beschouwing gelaten, maar vrijwel iedereen die zich met kindertaalfonologie bezighoudt! De kindertaalgegevens die bestudeerd worden zijn productiedata. Dat wil zeggen, de woorden zijn opgetekend uit de monden van kinderen. Om taal te produceren moet taalkennis in fracties van seconden worden toegepast door het taalproductiesysteem. De vorm van een geproduceerd woord wordt dus niet alleen bepaald door de grammatica maar ook door de staat van het productiesysteem. Wanneer het systeem de aanwezige kennis te laat of helemaal niet toepast, dan heeft dat gevolgen voor de geproduceerde vorm. We weten tot nu toe niet welke vormaspecten van kindertaalwoorden het gevolg zijn van gebrekkige taalkennis, en welke het gevolg zijn van een gebrekkige toepassing van die taalkennis. Dit hiaat in onze kennis over taalontwikkeling moest nodig opgevuld worden, en de vidi-aanvraag om dat te doen was het gevolg.

Waar gaat het onderzoeksplan over, welke vraag staat centraal?

In het project gaan we de ontwikkeling van het taalproductiesysteem bestuderen, en dan met name het deel van het systeem dat de woordvorm genereert. We willen te weten komen welke vormaspecten van woorden die door kinderen geproduceerd worden - en die afwijken van het volwassen model - het gevolg zijn van een onrijp productiesysteem, en we willen te weten komen waar in het productiesysteem de fout is opgetreden die tot de afwijkende woordvorm leidt.

Een woordvorm wordt in de tijd stapsgewijs opgebouwd, dat weten we uit onderzoek naar taalproductie bij volwassenen. Bij iedere stap wordt specifieke informatie toegevoegd of verwerkt. Je kunt je voorstellen dat een fout op een specifiek nivo tot een karakteristieke afwijking in de uiteindelijke vorm kan leiden. Fouten kunnen ontstaan wanneer informatie op een bepaald nivo afwezig of onvolledig is, maar ook wanneer beschikbare informatie niet op tijd verwerkt kan worden. Het is waarschijnlijk dat dit gebeurt want de taalleerder moet een efficiente controle over het taalproductiesysteem nog verwerven.

Een interessante en vaak genegeerde eigenschap van kindertaal is variabiliteit. Er zit een heleboel systematiek in kindertaal, maar daarnaast kan een kind één en het hetzelfde woord op dezelfde dag op verschillende manieren produceren. Een woord als 'poes' is bijvoorbeeld de ene keer [poe] en de andere keer [poes]. De kennis over de klanken van het modelwoord 'poes' lijkt aanwezig te zijn, gegeven de productie [poes], maar wordt niet altijd toegepast. Een onderzoeksvraag is of variabiliteit te relateren is aan de moeilijkheidsgraad van de talige context waarin een woord voorkomt.

Wat zijn de boeiendste kanten van het project?

Het is vooral spannend om onderzoeksmethodes te bedenken die inzicht zullen geven in de vraagstelling. Het onderzoek is voor een belangrijk gedeelte experimenteel. We gaan in het babylab bij FSW [zie: babylab.leidenuniv.nl] bij echte baby's onderzoeken wat ze aan kennis hebben en tot op welke hoogte ze controle hebben over hun taalproductiesysteem. Een combinatie van auditieve waarnemingsexperimenten en taalproductie-experimenten moet ons de komende jaren een heleboel informatie over de ontwikkeling van het taalproductiesysteem gaan opleveren.

     
Perceptie- onderzoek bij baby's

Welk resultaat hoopt u te behalen?

Ik hoop aan het eind van de rit een ontwikkelingsmodel van het taalproductiesysteem te kunnen presenteren. Dat zou een enorme verrijking van de analyse van kindertaal betekenen.

                                    
 
   
vorige pagina top pagina