Universiteit Leiden
  home   contact      
 
 
 
Archief
   

Archief > Forum 5/06 > Boeken

Boeken

Jos las Leids

Een selectie van Leidse publicaties besproken door Jos Damen (UB)

Paaltjens-wandeling door Leiden

Uitgeverij Bas Lubberhuizen geeft onder veel meer een reeks literaire steden-wandelingen uit. Als 15e deel in die reeks verscheen in september 2006 Door de straten der Sleutelstad, een literaire wandeling door het Leiden van Piet Paaltjens. Paaltjens is een archetype Leidse student, in 1856 in de Leidsche Studenten-Almanak gecreëerd door François HaverSchmidt (1835-1894).

Het leuke van deze wandelgids is dat de auteur, Peter van Zonneveld, rond de wandeling een compleet beeld van 19e eeuws studentikoos Leiden oproept, inclusief details over vrienden van HaverSchmidt, over de verdwenen uitspanning Zomerzorg, over de oude plaats van Sociëteit Minervan, over paardenkoetsen en over colleges en hoogleraren. Aanstekelijk enthousiast opgeschreven, met veel details en gedichten, inclusief Leidse volksversjes als:

KNAAP, de knappe kapper, knipt knap,
maar de knecht van KNAAP de knappe kapper
knipt knapper
dan KNAAP de knappe kapper knipt.

Peter van Zonneveld: Door de straten der Sleutelstad .; een literaire wandeling door het Leiden van Piet Paaltjens. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, Amsterdam, 2006. ISBN 9059370562. EUR 13,50

Jonge Rembrandt groot

"Geen man is een held voor de vrouw met wie hij het bed deelt." Daarom is het slim van Flip Droste om in zijn (vierde) roman Anna de echtgenote van de Leidse hoogleraar Justus Lipsius, Anna vanden Calsteren, als hoofdfiguur te kiezen. Knap is de kenschets die Droste vanuit haar ogen geeft van Lipsius persoonlijkheid. Hij laat diens zwakke én sterke kanten zien, duidelijk als een kritische kenner. Hij toont de hooggeleerde Lipsius in al zijn dubbelheid: gelovige twijfelaar, vergevingsgezinde inquisiteur, emotionele kampioen van de rede.

Geen Leidenaar weet waar die enorme doeken vandaan komen die al maanden aan Leidse muren hangen, met een afbeelding van werk van Rembrandt. Dankzij een klein boekje weet ik het nu: het is een tentoonstelling van 28 schilderijen die Rembrandt in zijn Leidse tijd schilderde. Vandaar ook de titel: Jonge Rembrandt Groot.

Ik citeer nu: "Het woord 'groot' in die titel heeft een dubbele betekenis. Ten eerste: we laten de werken sterk vergroot zien; maar de tentoonstelling laat daarnaast ook zien dat Rembrandt toen al een groot kunstenaar was. Je zou denken dat een kunstwerk wanneer het gereproduceerd wordt in het ideale geval op ware grootte gereproduceerd zou moeten zijn. Rembrandts Leidse werken zijn vrijwel allemaal klein; menige ets of tekening is niet groter dan de palm van een hand. Veel van zijn vroege schilderijen zijn kleiner dan een A4tje, enkele van de grootste zijn 90 x 120 cm. Maar zo klein als ze in het algemeen zijn, ze hebben grote beeldende kracht. Toen de kunstliefhebber Constantijn Huygens Rembrandt in zijn atelier bezocht dacht hij (en een paar jaar later schreef hij dat ook op):'Rembrandt concentreert zich graag vol overgave op een klein schilderij en bereikt in het kleine een resultaat dat men in de grootste stukken van anderen tevergeefs zal zoeken.'Pas in Amsterdam zou Rembrandt vaak schilderijen met levensgrote figuren maken. Het kan echter niet anders of Rembrandt moet die kleine Leidse werken GROOT gedacht hebben. Dat bewijst deze tentoonstelling; ze zijn soms wel 100 maal vergroot en houden die vergroting goed uit."

Het begeleidende boekje (met wandelkaart) is van de hand van André van de Waal en Rembrandt-kenner Ernst van de Wetering.  Zie verder www.rembrandt400-leiden.nl

Jonge Rembrandt groot: het Leidse werk / André van de Waal & Ernst van de Wetering. Leiden, 2005 EUR 9

Queneau

Een Nederlander wiens werk in het fonds van de Franse uitgeverij Droz gepubliceerd wordt, is een zeldzaamheid. Evert van der Starre (1935-2004) rondde kort voor zijn dood een boek af over de Franse schrijver Raymond Queneau. Als deel 425 van de befaamde reeks Histoire des idées et critique littéraire is dat boek dit jaar verschenen: Curiosités de Raymond Queneau. Wie ooit in Leiden les kreeg van Van der Starre, weet dat hij een enorm belezen en veelzijdig man was. Van der Starre promoveerde in Leiden op Racine, maar schreef over Chamfort en Vestdijk, over Vian en Duras, over de compositie van dichtbundels en over nog vijftig onderwerpen. Van der Starre interesseerde zich ook bijzonder voor Queneau. Zijn Leidse oratie uit 1997 had als titel "Raymond Queneau en de geschiedenis".

In het boek Curiosités de Raymond Queneau, geredigeerd door Went-Daoust, Van Maris en Smith, schrijft van der Starre veel verhelderends over de moderne encyclopedist. Van der Starre is met name sterk in het leggen van dwarsverbanden, bijv. in zijn analyse van de gedichten L'Elastique en Bambous brûlant en Indo-Chine.

Evert van der Starre: Curiosités de Raymond Queneau : de  l'Encyclopédie des Sciences inexactes  aux jeux de la création romanesque. Librairie Droz, Genève, 2006. ISBN 2600010661. EUR 23.

Kristus

Robert Schneider werd bij zijn debuut Schlafes Bruder (Wie liefheeft slaapt niet) vergeleken met Gabriel Garcia Marquez: fantasievol en exuberant. Het boek werd verfilmd, Schneider werd beroemd en rijk. Schneider schreef vrolijk door. Zijn nieuwe roman Kristus gaat over een zoon van Leiden: Jan Beukels, voorman der wederdopers, die in Münster hun paradijs wilden starten. Beukels was in 1509 als bakkerszoon in Leiden geboren; in 1533 was hij naar Münster gereisd. Zoals hij als jongen in een processie de Christus-rol had gespeeld, zo ging hij zich in Münster gedragen. Het experiment werd geen hemel op aarde maar een hel. Intern werden de werderdopers verscheurd door onderlinge twisten, maar de druk van buiten gaf de doorslag. In 1535 werd Münster ingenomen, de organisatie van de wederdopers werd vernietigd en de leiders, waaronder Jan Beukels, gemarteld en terechtgesteld.

Sensatie genoeg om Schneider 600 pagina's te laten uitweiden.

Zie ook Forum nr. 3, jaargang 5 (Jantje van Leiden)

Robert Schneider: Kristus. Aufbau-Verlag, Berlin, 2006. ISBN 3351030134. EUR 25

Het Trage Vuur 34

In Leiden worden door studenten en medewerkers soms tijdschriften gemaakt die er qua inhoud of vormgeving echt uitspringen. Ik denk dan aan Leidschrift bij de Opleiding geschiedenis , (vroeger) Decorum bij Kunstgeschiedenis en Het trage vuur bij de Opleiding Chinees.

Het trage vuur is inmiddels aan zijn 34e nummer toe. Deze aflevering opende voor mij een gesloten deur naar een veertiende eeuwse Chinese roman (Het verhaal van de wateroever / Shuihu zhuan), waarvan een hoofdstuk door Anne Sytske Keijser vertaald werd. Ik las in Het trage vuur verder een interessant stuk door de Chinese vertaler van de Max Havelaar en De Aanslag, Jaap Sie (Shi Huiye) over vertaalproblemen en -oplossingen, en over mogelijk nieuwe vertalingen van Nederlandse boeken. Ik las nieuw Chinees proza van Ma Yuan en van Zhang Xiguo (vertaling Audrey Heijns) en poëzie van Shang Qin (vertaling Silvia Marijnissen).

Wie las wel eens een discussie in poëzievorm? In Het trage vuur gaan vier Chinese dichters in discussie met Ilja Pfeijffer die twee pagina's bijdroeg met een antwoord aan de chinese dichters die veel waars zeggen over de waarheid maar geen metaforen willen eten.

Voor Het trage vuur neem ik mijn hoed af.

Het trage vuur: tijdschrift voor Chinese literatuur, nummer 34. Leiden, juni 2006. ISBN 9075910347. EUR 8

Nieuwe Kunst

Om aan te duiden dat een boek stevig is, gebruikt men wel eens de term "baksteen". Vergeet alles wat je ooit zag: ik heb nu een boek in handen dat minstens drie bakstenen groot en zwaar is. Het is gemaakt door Ernst Braches, ooit conservator bij de Leidse UB, daarna bibliothecaris in Amsterdam, romancier, vertaler en kenner van Nieuwe Kunst. Braches promoveerde in 1973 op de dissertatie Het boek als Nieuwe Kunst, 1892-1903 : een studie in Art Nouveau. Dat boek was zo gewild, dat er piratenedities van verschenen (en een verbeterde heruitgave met een iets andere titel in 2003).

Sinds 31 augustus 2006 ligt er een nieuw boek dat te zien is als een superaanvulling en onderliggende documentatie bij de vorige boeken. Het boek heet Nieuwe Kunst. Toegepaste grafiek & documentatie en het is werkelijk ongelofelijk. 3,5 kilo, 1100 pagina's, 2600 illustraties, enorme toelichtingen en indexen: je wordt koud als je het doorbladert. Uitgeverij De Buitenkant in Amsterdam verzorgde de vormgeving. De inhoud is een beschrijving van de rijke collectie Nieuwe Kunst (voorheen de "Collectie B.") in de Leidse universiteitsbibliotheek die gebruiksgrafiek bevat van kunstenaars als Bauer, De Bazel, Berlage, Derkinderen, Dijsselhof, Hart Nibbrig, Heukelom, Van Hoytema, Is. Israëls, Kalff, Loebèr, Van Moerkerken, Roland Holst, De Roos, Thorn Prikker en Toorop. Tast toe.

Ernst Braches: Nieuwe Kunst. Toegepaste grafiek & documentatie. POD. Uitgeverij De Buitenkant, Amsterdam. ISBN 9076452261 EUR 95 (genaaid gebrocheerd); EUR 200 (genaaid gebonden in cassette)

That's why Leiden

Dit is een vreemd boek. That's why Leiden is primair een zeer luxe reclamefolder voor de stad Leiden en een vertaling van het boek Daarom, Leiden. Toch is het ook een heel aardig boek: vlot geschreven, mooie foto's. Het laatste hoofdstuk heet "Leiden, the student city" en bevat naast de cliché-beelden (fietsen, café's) ook veel aardigs. That's why, this present!

That's why, Leiden. Leiden, Uitgeverij WEAN. ISBN 9080748188. EUR 25

Strijd om kwaliteit

In de Leidse Historische Reeks verschijnen boeken die de geschiedenis van Leiden proberen voor een groot publiek toegankelijk te maken. Cor Smit vermomde dit keer een opdracht van een woningbouwvereniging als algemeen boek over sociale woningbouw in de regio Leiden en slaagde daar wonderwel in. Smit laat zien hoe woningbouwverenigingen ontstonden als reactie op de beroerde kwaliteit van "arbeiderswoningen" en hoe het kwaliteitsstreven door de jaren heen onder druk kwam te staan. Een zestal woningbouwverenigingen uit de Leidse regio komen in dit boek vooral aan bod, onder andere De Eendracht, De Goede Woning, Tuinstadwijk en Chr. Woningbouwvereniging Voorschoten. Zij waren de voorgangers van de grote moloch De Sleutels van Zijl en Vliet, die nu in Leiden en omgeving een grote vinger in de woningverdelingspap heeft. Aardig boek, nostalgische foto's.

Cor Smit: Strijd om kwaliteit : de geschiedenis van de volkshuisvesting in de regio Leiden. Leidse Historische Reeks nummer 18. Leiden, 2006. ISBN 9059970381. EUR 19,50

Bilderdijk

Willem Bilderdijk werd op 7 september 1756 in Amsterdam geboren. Op 18 december 1831 stierf de grote dichter in Haarlem. In de jaren ertussen leefde hij een rusteloos leven, waarvan een groot deel (als student en docent) in Leien. Op verschillende plaatsen in Leiden wordt nog aan Bilderdijks aanwezigheid herinnerd: o.a. door gevelsteentjes aan Rapenburg 37 en Oude Singel 86. Op 7 september 2006 werd bij de gevelsteen aan Rap 37 een bloemenhulde gebracht door een gezelschap Bilderdijk-aficionado's, waaronder Floor Kist, voorzitter van de Maatschappij Nederlandse Letterkunde. Peter van Zonneveld droeg een speciaal voor de gelegenheid gecomponeerd gedicht voor over Bilderdijk (Een dichter op het Rapenburg), waarvan het eerste kwatrijn luidt:

O Bilderdijk, zo dwars, zo ontevreden,
in Leiden heeft u nog het liefst gewoond.
Uw eerste dichtwerk zag u hier bekroond,
privaatdocent in eigenzinnigheden.

Het gedicht werd door Silvia Zwaaneveldt (De Baaierd te Leiden) prachtig vormgegeven en in een kleine oplage gedrukt. Enkele exemplaren van het gedicht zijn nog te koop bij de receptie in de Leidse Universiteitsbibliotheek à EUR 2.50

Toppen van het kunnen

Dirk van Delft is driedubbel Leids. Hij studeerde in Leiden, had naast zijn baan als chef wetenschap van de NRC tijd voor zijn promotieonderzoek naar Heiko Kamerlingh Onnes (dokter Diepvries) en werd universitair hoofddocent wetenschapsgeschiedenis in Leiden. Per zonet (sept. 2006) werd hij directeur van Museum Boerhaave in Leiden. Per even eerder publiceerde Van Delft zijn interviewboek De toppen van het kunnen. Daarin staan 20 interviews met wetenschappers, deels eerder in de NRC gelezen, deels aangevuld, deels helemaal nieuw. Soms hoogdravend, maar meestal opvallend gewoon- wel altijd bezeten van het vak. "Wetenschappelijk onderzoek is een roekeloze poging tot het verleggen van grenzen." Vast en zeker. Veel bekenden: van Oostrom, van IJzendoorn, 't Hooft, maar gelukkig ook de nieuwe wetenschappelijke helden: Van Crevel, Lubotsky en anderen. Aangename en regelmatig inspirerende gesprekken.

Dirk van Delft: De toppen van het kunnen: 20 Nederlandse wetenschappers over hun drijfveren en werk. Amsterdam, Bert Bakker, 2006. ISBN 9035130030. EUR 20

Rondreizende boekverkopers

Bert van Selm was een slimme harde werker. Als boekhistoricus heeft hij jaargangen Leidse neerlandici de kneepjes van het vak geleerd: de verschillen tussen druk en oplage, tussen diplomatische en tekstkritische edities, typografische trucjes en bibliografische eigenaardigheden.

"Wien de goden liefhebben, nemen zij jong tot zich." Bert van Selm was net 46 jaar geworden toen hij in 1991 overleed. De Opleiding Nederlands in Leiden nam daarop het initiatief voor een Bert van Selm-lezing. Op 5 september 2006 werd de 15e lezing uitgesproken door Jeroen Salman: 'Zijn Marsie, en zijn stok, Aanschouwer sta wat stil'. Als altijd werd die lezing mooi vormgegeven en afgewerkt door margedrukker De Ammoniet uit Leiden.

Salman beschrijft drie rondtrekkende boekverkopers: de Rotterdamse marskramer Francois van der Linden (1649?-1743), de Amsterdammer Harmanus Koning (ca.1735-ca.1803) en de Spanbroeker Egbert Koning (1792-1861). Salman doet dat op vermakelijke wijze, waardoor het verhaal van deze boekhandelaren hun persoonlijke levensgeschiedenis overstijgt. En passant leert de lezer over handelswinst, pamfletten, perscensuur en vrome autobiografische geschriften. Salman beschrijft bovendien een sociale tussenlaag die niet vaak in de schijnwerpers staat.

Jeroen Salman: 'Zijn Marsie, en zijn stok, Aanschouwer sta wat stil': ontmoetingen met rondtrekkende boekverkopers. Vijftiende Bert van Selm-lezing. Stichting Neerlandistiek Leiden, 2006. ISBN 9078531010. EUR 12.50

 
   
vorige pagina top pagina