Universiteit Leiden
  home   contact      
 
 
 
Archief
   

Archief > Forum 3/06 > Interview

Interview

"In de naam van de Vader, de Moeder en de Zoon."

Team Warnar strijdt om academische jaarprijs

Middeleeuwse kluizenaressen in een kerk aan de man brengen. Dát is de opdracht voor het team Warnar, dat namens Leiden én Letteren strijdt om de Academische Jaarprijs 2005-2006. Op woensdagmiddag 26 april vond er alvast een voorproefje plaats van wat hun plannen, via een Studium Generale-lezing in het Lipsius. Hoe gaan Geert Warnar c.s. hun academische onderzoek voor een breed publiek toegankelijk maken? "Om eerlijk te zijn doet de kluis van ons project op dit moment dienst als bezemkast."

door Bart de Haas

     
Drie leden van het team Warnar, met Geert Warnar (literatuurhistoricus), Anneke Mulder-Bakker (kunsthistorica) en Caryn 't Hart (studente Nederlands). 

Een toegankelijk onderzoek is niet alleen begrijpelijk, maar het moet er ook voor zorgen dat het publiek vooral 'voeling' met het onderwerp krijgt. Het Leidse team Warnar, dat naast captain Geert Warnar bestaat uit historica Anneke Mulder-Bakker en de studenten Janneke Grooten, Caryn 't Hart en Henk 't Jong, wil in elk geval voor die voeling gaan zorgen. Uit 65 teams uit het hele land, waarvan zeven uit Leiden, werd hún voorstel gekozen om door te gaan naar de landelijke finale.

Op 26 april lichtten zij in een lezing voor een zaal met zo'n veertig personen alvast een tipje van de sluier op van wat ze de jury, onder leiding van Rick van der Ploeg, in die eindronde zullen voorleggen. Ambitieuze plannen, want naast een website moeten er maar liefst twee presentaties voor het grote publiek plaatsvinden. Als eerste een manifestatie in de Maartenskerk in Zaltbommel, als tweede een tentoonstelling in het Amsterdamse museum Ons Lieve Heer op Solder.

Suster Bertken

Wat zijn ze daar dan allemaal van plan? En waarom op deze plaatsen? Het antwoord op deze vragen en meer werd gegeven in de lezingen van Warnar en met name in die van Mulder-Bakker die middag. Naar aanleiding van haar boek over stadskluizenaressen in de 13e eeuw is het plan immers ontstaan, al richt het nieuwe plan zich meer op de doorwerking daarvan in de 15e eeuw, de Late Middeleeuwen.

"Toen de bekende suster Bertken overleed," vertelt Mulder-Bakker in haar lezing over stadskluizenaressen, "luidden in heel Utrecht de klokken. Dit gebeurde alleen bij de dood van heel belangrijke personen. Dat geeft dus wel aan hoe belangrijk zulke vrouwen waren." In hun leven werden ze dan wel opgesloten in een kluis, vaak een donker, vochtig hok, ingebouwd aan de zijkant van een kerk. Dat wilde echter nog niet zeggen dat ze ook buiten de wereld stonden. Integendeel. Suster Bertken ontpopte zich bijvoorbeeld tot een lerares en na haar dood bleek dat ze ook een omvangrijk oeuvre als auteur had achtergelaten.

Afgeschreven?

Mulder-Bakker: "Ik ben vrouw én VUT'er. Tegenwoordig moeten we het daar in onze moderne maatschappij niet meer van hebben. Dan word je gewoon afgeschreven. Maar als ik in een laatmiddeleeuwse stad had geleefd, had ik juist veel status genoten als zogenaamde wijze vrouw. En die status had ik dan zelfs nog extra kunnen verhogen als ik mij zou laten insluiten in de kerk."

Als Mulder-Bakker dat destijds had kunnen doen, zou zij absoluut niet de enige zijn geweest. Alleen al in het bisdom Utrecht waren er minstens honderd kluizenaressen, en als je nog verder naar het zuiden ging, werden dat er alleen maar meer. "Sommige vrouwen probeerden er zelfs alles aan te doen om er oud uit te zien. Krom lopen, rimpels trekken of in oude kleding en vaak al vele malen herstelde schoenen lopen was niet ongewoon. Kennelijk was het dus aantrekkelijk om oud te zijn."

Eenogige reuzen

Lang had Mulder-Bakker gedacht dat de aantrekkelijkheid ervan school in het geloof. De reuzen van de wetenschap, degenen die de huidige studies in de 19e eeuw oprichtten, onder wie Robert Fruin, hadden alleen oog hiervoor. Volgens hen zouden de vrouwen 'diepgelovige bruiden van Christus' willen worden. "Maar zo was het niet! Die reuzen waren eenogige reuzen. Zij keken alleen naar het institutionalisme, terwijl ze het privé-domein vergaten of niet zagen."

De reuzen projecteerden volgens Mulder-Bakker hun eigen tijd op die van toen. Vrouwen van vroeger zouden dus allemaal Victoriaans zijn en in de kluizen wachten op Christus, hun bruidegom. "Ik denk echter dat het niet zo in elkaar zit. Volgens mij was de maatschappij van die tijd dubbelgelaagd en werd deze meer bijeengehouden door tradities en allerlei niet-formele verbanden, dan door instituties als de kerk. Stedelingen zochten de stadskluizenaressen dikwijls op om bijvoorbeeld troost te vinden. Zo waren die vrouwen meer stadspastoor dan de stadspastoor zelf."

Goddelijke inspiratie

Waar de mannen destijds juist liever kozen voor een hermitage diep verscholen in het woud, áls ze al voor zo'n sober en gedienstig leven kozen, stonden de vrouwen opmerkelijk genoeg in de rij voor een kluis, het liefste midden in de stad. Deze vrouwen waren zeker niet arm en behoeftig, vaak waren het juist rijke weduwen, die geletterd en goed geschoold waren. De meeste hadden zelfs kinderen gehad. Maar wat motiveerde hen dan om zich in te laten metselen?

Mulder-Bakker: "Liever een kluizenares dan een non! Gender speelt hier een belangrijke rol. In die tijd werden vrouwen niet geacht in het openbaar te spreken of te schrijven, laat staan dat ze wetenschappelijk konden publiceren. Maar als ze dit onder het mom van de goddelijke inspiratie deden, kon het ineens wél! Wie hield hen tegen als hun publicaties rechtstreeks door Maria of Maria Magdalena waren ingefluisterd?"

Ja, ook Maria Magdalena, want net als bij Dan Brown geloofde men dat zij met een bootje vanuit Palestina in Frankrijk aan land was gekomen om hier te preken. Talloze welgestelde vrouwen lieten zich als haar of als Maria portretteren. De zaal krijgt enkele voorbeelden hiervan te zien. Onder meer een afbeelding uit een getijdenboekje, waarop Maria te zien is als een huisvrouw, terwijl ze het wapen van Amsterdam weeft en Jezus aan haar voeten in een boekje leest. Ook beide Maria's werden immers gezien als zogenaamde wijze vrouwen. Zo was er zelfs sprake van een nieuwe heilige drie-eenheid: de Vader, de Moeder en de Zoon.

Lessen voor nu

Mulder-Bakker meent dat we tegenwoordig nog veel van de middeleeuwse maatschappij kunnen leren. "De curve van vrouwelijke energie is heel anders dan die van mannen. Vrouwen hebben tot hun 40e nog veel energie nodig voor de voortplanting, maar daarna kunnen ze diezelfde energie besteden aan andere zaken, iets maatschappelijks, aan nieuwe taken in de samenleving. Die samenleving speelt hier echter te weinig op in. Die is nog te veel op de curve van mannen gericht, terwijl mannen na hun 40e juist bezig zijn met hoe ze zo snel mogelijk van hun pensioen kunnen gaan genieten."

Vervolgens mogen er vragen worden gesteld, wat het publiek ook uitgebreid doet. Zo uitgebreid zelfs, dat er aan het einde nauwelijks nog tijd is voor de lezing van Warnar zelf. Deze besluit dan ook om het te laten bij enkele praktische zaken. Bijvoorbeeld door te vertellen dat we allemaal kunnen stemmen. Op academischejaarprijs.nl kan iedereen elke dag zijn of haar stem uitbrengen. En dat is hard nodig, want Leiden loopt in de peilingen voorlopig nog flink achter op Delft, Amsterdam en Wageningen.

Ameno

Ook verklaart hij de plaatsen van het project. Warnar: "We hebben voor de Maartenskerk in Zaltbommel gekozen, omdat hier nog een kluis deels bewaard is. Al moet ik eerlijk zeggen dat die kluis ter plekke nu dienst doet als bezemkast. Helaas is er mede door de beeldenstorm weinig bewaard. Daarom willen we een contrast maken door in de kerk met licht enkele schilderingen te projecteren uit de kerk van Kalkar, net over de grens bij Duitsland. Deze kerk is erg vergelijkbaar, maar heeft in tegenstelling tot die van Zaltbommel geen last gehad van de beeldenstorm."

Omdat Zaltbommel door de jury allicht als iets te lokaal zal worden gezien, vindt er daarnaast nog een tentoonstelling plaats in museum Ons Lieve Heer op Solder te Amsterdam, een oude Rooms-katholieke schuilkerk. Ter afsluiting wordt het publiek getrakteerd op een prachtig filmpje, waarin de kerken van Kalkar en Zaltbommel op de klanken van 'Ameno' vloeiend in elkaar overgaan. En op diezelfde klanken verliet het publiek tevreden de zaal.

 Zie ook: academischejaarprijs.leidenuniv.nl

                                    
 
   
vorige pagina top pagina