Universiteit Leiden
  home   contact      
 
 
 
Archief
   

Archief > Forum 1/06 > Reportages

Creation Myths and the Visual Arts: An Ongoing Dialogue of Word and Image

Worldparents-Fuxi-and-NuwaScheppingsmythen bestaan niet alleen in mondelinge of opgetekende vorm. Ze werden en worden op verschillende manieren visueel gerepresenteerd - op graftombes, vazen, reliëfs, in films, begrafenisrituelen en buikdansen. Maar op wat voor manier? Tijdens de conferentie "Creation Myths and the Visual Arts" lieten verschillende sprekers zien dat relaties tussen verbale en visuele scheppingsmythen lang niet altijd terug te brengen zijn tot een één-op-éénvertalingen van woord naar beeld.

door Thera Giezen

Gevleugelde Giganten
Hebben de oude Grieken hun verschillende scheppingsmythen visueel gerepresenteerd? Op grond van archeologisch materiaal wordt deze vraag meestal met nee beantwoord. Emma Stafford (University of Leeds) liet echter zien dit genuanceerd moet worden. Het systeem van Griekse scheppingsmythen is zo uitgebreid dat het onmogelijk in zijn geheel afgebeeld kon worden. Daarom werden voor vaasbeschilderingen en reliëfs afzonderlijke episodes uitgekozen. Daarbij worden sommige scènes aanzienlijk vaker afgebeeld dan andere. Het populairst zijn bijzondere geboortes zoals die van Aphrodite en Athene en pogingen om de Olympische goden van hun troon te stoten. Verder is het opvallend dat de visuele representaties vaak andere aspecten en details benadrukken dan de literaire teksten die zijn overgeleverd. Een voorbeeld van dit laatste zijn de Giganten. De Giganten die Hesiodos in zijn Theogonie beschrijft zijn monsterlijke wezens. Eerdere afbeeldingen op vazen laten meer menselijke Giganten zien die overeenkomen met het beeld van Griekse soldaten. Blijkbaar grijpt Hesiodos terug op een latere traditie die de opstandelingen tot exotische monsters maakt. Er zijn zelfs afbeeldingen van Giganten met vleugels, een toevoeging waarvoor geen literaire motivatie lijkt te bestaan.

Colon GhanaColon-isatie van Europeanen
Afrikaanse mythen over hoe zwart en wit in de wereld kwamen, zijn vaak niet alleen maar beschrijvingen van het ontstaan van verschillen in huidskleur. Vaak proberen ze ook een verklaring te geven voor de kolonisatie van Afrika. Mineke Schipper (Universiteit Leiden) liet nog een tweede manier zien waarop omgegaan werd met de koloniale situatie: de colon-isatie van Europeanen. Colons zijn houten beelden die oorspronkelijk de kolonisator representeerden en bedoeld waren om hem te doden of zijn krachten af te nemen. Scheppingsmythen over het ontstaan van zwart en wit en de colons zijn twee verschillende manieren om om te gaan met Westerse dominantie en koloniale ideologie. Het verschil is niet alleen een kwestie van verbale tegenover visuele media, maar ook van functie. De scheppingsmythen leveren een verklaring voor de situatie, terwijl de colons een manier zijn om macht opnieuw toe te eigenen en de fatale boodschap van de mythen tegen te spreken.

Een visuele tegenstem
Aan de hand van de Malinese film Yeelen (1987) van regisseur Souleymane Cissé liet Daniela Merolla (Universiteit Leiden) zien hoe mythen in films gebruikt kunnen worden om kritiek te leveren op hedendaagse politieke situaties en op (neo-)koloniale ideeën over Afrika als een continent dat geen grote mythologische teksten heeft waarin een visie op de wereld en de eigen identiteit wordt gegeven. Yeelen integreert een hervertelling van een Malinese scheppingsmythe in het verhaal over de strijd tussen een vader en zijn zoon. Door de geïntegreerde scheppingsmythe en de verschillende filmbeelden wordt tijd visueel weergegeven als cyclisch, als een cirkel van geboorte en wedergeboorte. Op deze manier opent het verleden mogelijkheden om een nieuwe (betere) toekomst te scheppen.

Magische tijd
Ook over het oude Egypte wordt wel beweerd dat het geen coherente mythische teksten kende. Een bewering als deze gaat uit van een lineaire opvatting van verhaalstructuur en tijd. Teodor Lekov (New Bulgarian University) betoogde dat in oude Egyptische heilige teksten een andere tijdsopvatting dominant is: tijd wordt niet ervaren als lineair of cyclisch, maar als magisch. Scheppingsmythen in deze teksten vertellen niet over het ontstaan van de wereld in een verhaal met een duidelijk begin en eind. De afzonderlijke woorden brengen de schepping opnieuw tot stand, net zoals één enkele magische formule dat wat beschreven wordt werkelijkheid kan laten worden. Wanneer de woorden uit de heilige teksten hun performatieve kracht verliezen, ontstaan verhalen met een cyclische of lineaire structuur. Op dat moment beginnen ook afbeeldingen de teksten aan te vullen of zelfs te vervangen. Deze visuele representaties zijn opgebouwd volgens dezelfde non-lineaire, magische principes als de teksten: in één afbeelding worden verschillende afzonderlijke beelden gecombineerd. Net als bij de vroegste teksten het geval was, is het doel van de visuele beelden niet van begin tot eind vertellen; de afbeeldingen hebben de magische kracht om verschillende werelden te creëren.

De Tuin der Lusten en Terminator
Volgens de canonieke bijbelse scheppingsmythe schiep God de mensheid naar zijn beeld en gaf Hij hem de opdracht te heersen over alle andere levende wezens. Zo kreeg de mens een helder idee van zijn identiteit en plaats in de wereld. Veel schilders en regisseurs hebben zich laten inspireren door het Genesisverhaal. Tijdens de conferentie keek Reindert Falkenburg (Universiteit Leiden) naar De Tuin der Lusten van Hieronymus Bosch. Robert Segal (University of Lancaster) besteedde aandacht aan de eerste twee Terminator-films. Alledrie deze werken gaan uit van het bijbelse scheppingsverhaal. Tegelijkertijd plaatsen ze het verhaal in een nieuwe context die de menselijke identiteit uit Genesis niet bevestigt, maar eerder in twijfel lijkt te trekken. De dieren in De Tuin der Lusten worden bijvoorbeeld van links naar rechts steeds onherkenbaarder. In het bijbelverhaal vestigt de mens zijn heerschappij door een naam te geven aan alle dieren op aarde. Maar hoe kunnen mensen heersen over de onbenoembare dieren uit De Tuin der Lusten?

In Terminator vindt een vergelijkbaar verlies van macht en daaraan gekoppelde identiteit plaats. Hoewel de Christusachtige hoofdpersoon John Connor uiteindelijk de wereld redt van de ondergang, keert de mensheid niet terug naar een paradijselijke toestand van onschuld: de oorlog tegen de robots die ze ooit zelf hadden geschapen, heeft mensen bewust gemaakt van het gevaar dat ze voor zichzelf vormen in een wereld waar technologie een steeds grotere rol speelt.

"From the canoe to the airplane in just a decade"
De wereld verandert en verhalen worden verteld in nieuwe contexten. Laura van Broekhoven (Rijksmuseum voor Volkenkunde), Jarich Oosten (Universiteit Leiden) en Eric Venbrux (Radboud Universiteit Nijmegen) lieten zien wat dit voor gevolgen kan hebben voor de relaties tussen verbale en visuele kunsten.

Door een bloeiende olie-industrie is Tabasco in Mexico in zeer korte tijd aanzienlijk veranderd. "Tabasco jumped from the canoe to the airplane in just a decade," in de woorden van Laura van Broekhoven. Dit heeft onder andere tot gevolg gehad dat onder de jonge generatie de traditie van het vertellen van verhalen verloren dreigt te gaan. In Tamulté de las Sabanas, een dorp in Tabasco, tekende Laura van Broekhoven verschillende orale verhalen op die vervolgens aan een groep jonge kunstenaars werden gegeven om geïllustreerd te worden. Tijdens dit proces raakte de oudere en jongere generatie nauwer bij elkaar betrokken. Zo droeg de combinatie van orale verhalen en visuele kunst bij aan het overbruggen van een generatiekloof.

Halverwege de twintigste eeuw werden de sjamanistische Inuït van Noord-Oost Canada gekerstend. Hierdoor werd het sjamanisme naar de achtergrond gedrukt, maar het verdween niet helemaal. Aspecten ervan worden nog uitgedrukt in kunst, zoals Jarich Oosten liet zien. Maar doordat het sjamanisme nu een andere plaats inneemt in de maatschappij, veranderen ook de connotaties en artistieke uitingsvormen van verschillende sjamanistische elementen. Zo werd bijvoorbeeld beeldsnijwerk geïntroduceerd en veranderen som bepaalde eigenschappen van de mythologische personages die worden uitgebeeld.

In de Tiwi maatschappij van Noord Australië werd de dood geïntroduceerd door Purukupali, een voorvader uit de Droomtijd. Tijdens begrafenisrituelen wordt de mythe over het ontstaan van de dood nagespeeld, maar iedere keer op een andere manier. Aan de hand van de begrafenisrituelen na een moord demonstreerde Eric Venbrux hoe de deelnemers aan de ene kant een algemeen script volgen, maar tegelijkertijd hun eigen ideeën en argumenten verwerken in het globale mythologische kader. Kleine lichaamsbewegingen en het gebruik van specifieke kleuren vormen retorische middelen die ingezet worden om commentaar te leveren op de huidige situatie. Op deze manier worden mythe en visuele expressie onderdeel van een constante sociale dialoog.

Buikdansen als verzet
Buikdansen wordt regelmatig gereconstrueerd als een overblijfsel van oude vrouwelijke vruchtbaarheidsriten en verering van godinnen. In zo'n interpretatie wordt buikdansen gezien als artistieke expressie van de verschillende aspecten van creatie: de langzame bewegingen van de dansers beelden het ontstaan van nieuw leven uit, terwijl de snelle bewegingen uitdrukking geven aan de vreugde van een geboorte. Het probleem van deze reconstructie is dat buikdansen wordt opgesloten in één enkel, ongecompliceerd teken van universele vrouwelijkheid. Er zijn verschillende uitingsvormen die veranderen door de tijden en culturen heen; er waren en zijn ook mannelijke buikdansers. Hiervoor is echter geen plaats in huidige ideeën over buikdansen. Daarom stelde Stavros Stavrou Karayanni (Cyprus College) een andere interpretatie voor. Een dansend lichaam kan allerlei mogelijkheden openen voor verzet tegen sociale, culturele en seksuele normen. Een mannelijke danser kan bijvoorbeeld een heteroseksuele blik veranderen in een homo-erotische. Juist daarom is het verlangen zo groot om buikdansen vast te pinnen op een stabiele betekenis. Maar een lichaam dat voortdurend beweegt laat zich niet vangen in één blik of gaze. Een danser stuurt de ogen  van de toeschouwer naar steeds nieuwe lichaamsdelen en nieuwe betekenissen die gevestigde normen kunnen ontwrichten.

Chinese draken
Net als het geval was met Afrikaanse culturen wordt ook China soms een scheppingsverhaal van voor de Han-dynastie ontzegd. Dit idee is het resultaat van studies die zich alleen baseren op geschreven teksten. Orale tradities van Chinese minderheden en visueel materiaal vertellen andere verhalen. Ye Shuxian (Chinese Academy of Social Sciences) stelt dan ook een nieuwe benadering van mythen voor - "a method of comparative icons or visual anthropology". Hierbij wordt niet meer alleen uitgegaan van klassieke teksten, maar wordt ook gekeken naar de orale literatuur van Chinese minderheden en naar archeologische vondsten. Als het verbale en visuele materiaal elkaar tegenspreekt, moet voorrang gegeven worden aan het visuele. Zo zal een diverser beeld ontstaan van de verbale en visuele kunsten in China. Een voorbeeld is de draak. Vrijwel overal waar visueel een verband gelegd wordt met China, wordt een en dezelfde draakfiguur gereproduceerd. Hierdoor lijkt het alsof er maar één algemene mythische draak bestaat. De Jade Hongshan-draak van 5000 tot 6000 jaar geleden ziet er echter heel anders uit met zijn varkens- of berenhoofd op het slangenlichaam (zie afbeelding). De draak die overal wordt afgebeeld als symbool van China blijkt slechts een van vele drakenbeelden. Archeologisch materiaal toont aan, dat "the sources of dragon myth imagination in ancient China are plural rather than singular".

Hongshan Dragon Jade

"An ongoing dialogue of word and image"
De lezingen tijdens de conferentie lieten zien dat visuele representaties zeker niet altijd simpelweg de verbale verhalen herhalen. Beelden geven commentaar op bestaande teksten, ze vullen ze aan, plaatsen ze in nieuwe contexten of spreken ze tegen. Woord en beeld zijn verwikkeld in een echte dialoog. Maar, zoals meerdere sprekers duidelijk maakten, alleen als ze daarvoor de ruimte krijgen. De verschillende argumenten van beide media gaan verloren als ze gereduceerd worden tot één coherent verhaal of één coherente gaze die alle verschillen, breuklijnen en andere stemmen negeert.

De conferentie "Creation Myths and the Visual Arts: An Ongoing Dialogue of Word and Image" werd georganiseerd door Daniela Merolla en Mineke Schipper en gesponsord door NWO, CNWS, IIAS, het Rijksmuseum voor Volkenkunde en de Universiteit Leiden.

                                    
 
   
vorige pagina top pagina