Universiteit Leiden
  home   contact      
 
 
 
Archief
   

Archief > Forum 3/05 > Interviews

Interview met Olaf Kaper, nieuwe hoogleraar Egyptologie
"Meer dan een hoop stenen"

Volgens Olaf Kaper, de nieuwe hoogleraar Egyptologie in Leiden, is het oude Egypte veel meer dan de prachtige monumenten en spectaculaire theorieën die de meeste mensen kennen. "Er is veel meer. Juist de dagelijkse praktijk is zo opwindend, wat de piramidebouwers elkaar schreven en wat ze aten!" Al jaren doet hij en opgravingsproject in de oase Dachla. "Wat voor de mensen van toen een drama was, is voor ons een geluk."

door Bart de Haas

Als de nieuwe professor Egyptologie lijkt u mij de juiste man om te vragen of het waar is dat de sfinx en de piramiden uit het jaar 10.000 voor Christus stammen.
"De meeste theorieën die op Discovery Channel enzovoorts worden geëtaleerd zijn jammer genoeg vaak onbetrouwbaar en, als ze al ergens op gebaseerd zijn, veel te ver doorgevoerd. Jammer genoeg ook zijn ze vaak de enige informatie voor mensen die hier komen studeren, of die Egypte gaan bezoeken. Als opleiding Egyptologie, een landelijk unicum, waardoor we ook landelijke verantwoordelijkheid hebben, proberen we er hier in Leiden gedegen informatie tegenover te zetten. Helaas bereikt deze informatie de televisiekijker niet. Televisie is veel te veel gericht op sensatie, op spectaculaire doorbraken. Wetenschap zoals bij ons verloopt echter via lange processen, gebaseerd op argumentatie, en dit vindt men vaak minder sexy."

Dit is uw kans om de lezers van Forum van dit beeld af te brengen!
"Als je ècht iets wilt weten over de piramiden, dan moet je kijken naar teksten uit die tijd. We weten namelijk erg veel over de piramidebouwers. Hoe leefden ze? Wat aten ze? Waar woonden ze? Hoe zag een bakkerij van toen eruit? Deze vragen moet je stellen, dan wordt het pas spannend. Door hun brieven te lezen krijg je een veel beter beeld over die maatschappij dan door naar programma's op Discovery te kijken. Een maatschappij overigens met zo'n vijfduizend jaar geschiedenis, toen in Egypte de eerste steden ontstonden."

Waar gingen die brieven over? Wat vonden die mensen zelf eigenlijk van de piramiden?
"O, over allerlei zaken waar brieven nog steeds over gaan, over de groeten doen aan familieleden enzovoorts. Zo kom je een hele hoop te weten over religieuze gebruiken, gebruiksvoorwerpen en monumenten. De piramiden werden in die tijd zelf gezien als een nationaal monument. Hoge ambtenaren probeerden om, net als de koninginnen, een plekje in de buurt van het graf van de farao te krijgen, zodat ze ook in het hiernamaals een rol in zijn hofhouding konden blijven spelen. Zonder context blijft een piramide een dood ding. Pas als je de cultuur leert te begrijpen gaan ze voor je leven en worden ze meer dan een hoop stenen.

Hoe komt het dat er later geen piramiden meer worden gebouwd?
"Dit komt doordat de rol van de 'goddelijke' farao verandert. Na de eerste dynastieën wordt hun macht minder, doordat de cultuur complexer wordt. In Leiden zijn we onder meer gespecialiseerd in het latere "Nieuwe Rijk", toen de farao's in het Dal der Koningen begraven werden. Ook uit die tijd zijn veel geschreven bronnen bewaard gebleven, o.a. uit het arbeidersdorpje Deir el-Medina. We weten betrekkelijk goed hoe ze functioneerden. Hierover publiceren we ook op een eigen website."

 www.leidenuniv.nl/nino/dmd/dmd.html  


U zei net dat veel mensen vooral in Egypte geïnteresseerd raken door de spectaculaire theorieën op televisie, maar hoe bent u zelf in dit vakgebied terechtgekomen?
"Toen ik zo'n twaalf jaar oud was, verzamelde ik krantenartikelen over het oude Egypte, een cultuur die me toen al fascineerde. Maar het begon pas echt toen ik een boek, een tentoonstellingscatalogus uit Parijs, hierover in handen kreeg. Sindsdien ben ik meer over dit onderwerp gaan lezen en ik ben nooit meer opgehouden... Het was dus al vrij snel duidelijk dat ik deze kant op wilde."

En dan nu professor in de Egyptologie, wat gaat u hier de komende tijd eigenlijk doen?
"Binnen de opleiding heeft iedereen zijn eigen specialisatie. Het mijne is vooral de overgang naar de Griekse en vervolgens de Romeinse tijd in Egypte. Collega's van me hebben bijvoorbeeld de archeologie of de christelijke tijd als specialisatie. We vullen elkaar zo goed aan. De Griekse periode begint als na Alexander de Grote één van zijn generaals, Ptolemaeus, rond 300 B.C. het bestuur over Egypte krijgt. De Grieken komen echter niet als overheersers, de oude Egyptische cultuur blijft autonoom voortbestaan. Het leuke is ook dat de Grieken een groot ontzag voor deze cultuur hebben, die ze als een voorloper van hun eigen cultuur zien."

Waaruit blijkt dit dan?
"De Griekse landverhuizers, mensen die zich in Egypte vestigen, willen bijvoorbeeld begraven worden volgens de Egyptische riten, dus gemummificeerd en in sarcofagen. Sterker nog, ze nemen hun eigen goden mee, maar ze aanbidden ook de Egyptische goden, die ze als de oorsprong van hun eigen goden zien. Zo gingen ze naar de tempel van Hathor en noemden ze haar Aphrodite. Voor hen was het dezelfde godin. Er was in die tijd dus een multiculturele samenleving die pas later, in de 3e/4e eeuw na Christus geleidelijk aan zal verdwijnen."

En hoe zat dit met de taal?
"Momenteel is het Arabisch de officiële taal van Egypte. Het Egyptisch is als gesproken taal in de middeleeuwen uitgestorven. Tijdens de Grieks-romeinse periode bleef het Egyptisch nog gewoon in gebruik. Ook de Koptische kerk nam het Egyptisch als taal over, maar ze schreven dit met Griekse letters. Wat mij vooral interesseert is hoe het hiërogliefenschrift zich in de laatste periode nog ontwikkelt voordat het voorgoed verdwijnt. Merkwaardig genoeg bleef het aantal tekens namelijk nog doorgroeien. Mogelijk kwam dit doordat het geen praktische rol meer had in het dagelijks leven, waardoor je het aantal onbeperkt kon vermeerderen. Zo werd het een heel specialistisch schrift."

Voor wie was deze taal dan nog?
"Het hiërogliefenschrift werd eeuwenlang alleen nog in tempels onderwezen. Tempels hielden als bolwerken van de traditionele cultuur het langst stand en de priesters leerden en lazen hier het oude schrift, en ze voegden nog nieuwe teksten aan de oude literatuur toe. Door nieuwe associaties te leggen tussen beeld en klankwaarden, speelden ze in feite een intellectueel spel. Het was een uitdaging om nieuwe tekens te introduceren, deze als rebusspelletjes met elkaar te verbinden en zo tóch een leesbare tekst te schrijven. Visuele poëzie haast! Hiermee probeerden ze ook om beeldtekens te gebruiken die met het sacrale bereik geassocieerd konden worden; in de tempel van Hathor zie je bijvoorbeeld veel tekens die met koeien te maken hebben [de koe was in verband met deze godin een heilig dier], heel bewust aangebracht om de heiligheid van de tempel te verhogen."

U had het net al over allerlei teksten die we in Leiden bestuderen, waar komen deze vandaan? Doet u ook opgravingen in Egypte?
"Jazeker, het spannendste in mijn werk is de combinatie van wetenschap en praktijk, ik wil het veldwerk integreren in onderwijs en onderzoek. Zelf ben ik al ruime tijd bezig met een opgravingsproject in de oase Dachla. Sinds de laatste twintig jaar doen we hier opgravingen op verscheidene locaties."

Hoe groot is deze oase?
"Bij Dachla moet je je geen klein groepje palmbomen met een plasje water voorstellen; het is echt een heel gebied, een regio, zo'n 80 kilometer van oost naar west. Er zijn veel dorpen en ook nu is het nog een aardig landbouwgebied. Het grote verschil met toen is echter dat het nu provinciaal is en achtergesteld, terwijl het toen een provincie was met steden waar de mensen een luxueus leven leidden dat niet onderdeed voor dat in steden uit de Nijlvallei."

Heeft u hier al spectaculaire dingen gevonden?
"O, alleen maar! We vinden veel nederzettingen, huizen en geheel nieuwe tempels, zoals in februari nog, toen we een onbekende tempel uit de Oudegyptische periode blootlegden met tempelreliëfs, hiërogliefen, godenafbeeldingen op talloze gedecoreerde blokken. De teksten hierop voegen veel informatie toe aan wat we al wisten. Waar steden in de Nijlvallei vaak eeuwenlang op dezelfde plaats bleven liggen, verschuiven de nederzettingen in de oase steeds. Door allerlei oorzaken, zoals verzilting van de bodem, verzanding of opdroging van de waterputten hebben de mensen de steden verlaten, waardoor er veel nog intact is en in is achtergebleven."

Zoiets als in Pompeï?
"Ja, ongeveer, behalve dat de mensen door de vulkaanuitbarsting daar geen tijd meer hadden om hun meest waardevolle spullen mee te nemen. Wat we in Dachla vinden is voornamelijk afval, oude papyrusteksten en uiteraard de gebouwen. Toch was het zeer dramatisch als mensen hun nederzettingen op moesten geven doordat de wind grote hoeveelheden zand alsmaar bleef voortstuwen en de nederzettingen onleefbaar maakte. Maar voor ons als archeologen is het een geluk! Er blijft meer achter. Mensen gaan niet terug om spullen op te halen. Mijn proefschrift ging eveneens over Dachla en onlangs heb ik vier colleges gegeven voor studenten en collega's in Parijs. Die oase blijft me bezighouden. In de nabije toekomst hoop ik mijn ontdekkingen in een aantal boeken te kunnen publiceren."

 

                                    
 
   
vorige pagina top pagina