Inleiding
Na acht jaar de uitdrukking Via Stultitiæ als thema van mijn eindejaarskaarten te hebben gebruikt, werd het tijd voor wat anders. Vandaar dat ik vanaf december 2012 een verkenning van de weg van de Bezinning ben begonnen.
NB de kaartteksten zijn ongewijzigd overgenomen behoudens een aantal gecorrigeerde spelfouten. Ook de vrijwel identieke inleidingen heb ik laten staan.
December 2016, Kees Verduin

Prettige Feestdagen en houd de maat in woord en daad in een Voorspoedig 2013

Wegen van Bezinning: deel 1

Na 8 jaar 'wegen van de dwaasheid' nu ter afwisseling 'wegen van bezinning' als thema van mijn eindejaarskaarten.
De Griekse Bezinning (Sophrosúne) geniet sinds Plato een ruime belangstelling en transformeerde later in de Latijnse Gematigdheid (Temperantia), één der vier kardinale deugden. Vaak worden klassieke gematigdheid (de deugd in het midden) en het hedendaagse gemiddelde over één kam geschoren.
Bezinning is geen excuus voor ondermaats handelen, maar een voorwaarde voor prudent handelen. Een handelen naar beste kunnen waarbij men de omstandigheden incalculeert. Wat men kan, bepaalt de norm voor beste kunnen. Bezinning is niet in tegenspraak met 'je best doen', maar vraagt te kijken naar consequenties en voorwaarden. Deze deugd hangt samen met maat en controle. Daarom wordt bezinning in de beeldende kunst met het leidsel en bit, de klok, het schenken zonder morsen en met de passer geassocieerd.
Balthasar Gracian geeft in met zijn aforismen aan hoe je bezinning toepast.1 Zelfbeheersing bezitten (8), de verbeelding in bedwang houden (24), op zijn woorden letten (160) en steeds handelen alsof er getuigen zijn (297): bezinning vraagt aandacht.
De afbeelding aan de voorkant komt uit Alciatus' Emblemata en heeft als motto Niemand mag door woord of daad worden geschaad.2 De controle begint door bezinning in woord en daad. Het is misschien nu gewoon om alles te kunnen zeggen, maar of je ook alles moet willen of kunnen zeggen wat in je opkomt is een vraag die weinig wordt gesteld of zelfs wordt vermeden.
De afbeelding aan de achterkant is van Crispijn de Passer en toont Temperantia die op behendige wijze wijn (?) uit een kruik overschenkt in een lage drinkschaal, in een landschap na de zondvloed met de ark en regenboog. De associatie met de dronkenschap van Noach en de daaropvolgende verstoting van zijn zoon Cham ligt voor de hand.

1 Oráculo manual y arte de prudencia, 1647
2 Nec verbo, nec facto quenquam lædendum.


Prettige Feestdagen en voldoende rust om voor- en achteruit te kijken in een Voorspoedig 2014

Wegen van Bezinning: deel 2

De 'wegen van bezinning' zijn sinds vorig jaar thema van mijn eindejaarskaarten.
De Griekse Bezinning (Sophrosúne) en de Latijnse Gematigdheid (Temperantia) vragen om een gepast moment en de vraag rijst wanneer dit moment zich voordoet: vooraf aan de daad of juist achteraf? Uitspraken als 'regeren is vooruitzien' en 'bezint eer ge begint' suggereren dat bezinning vooraf gaat aan actie. Wijsheden als 'leren van gemaakte fouten' en 'de put dempen, als het kalf verdronken is' wijzen juist naar bezinning achteraf.
Misschien is de relatie tussen bezinning en actie geen lineair proces maar liggen bezinning en het onderwerp ervan op een cirkel (of spiraal) en komt bezinning zowel ervoor als erna. Gracian behandelt in aforisme 151 over Vooruitzien het optimale moment van bezinning.1 Hij kiest voor bezinning vooraf en ziet bezinning achteraf meer als 'damage control'. Ook adviseert hij om over zaken nog eens een nachtje (vooraf) te slapen.
Het idee dat bezinning zowel terug- als vooruit blikt is beschreven door Ripa als een attribuut van Consiglio (Raad): een driekoppig monster met een wolven-, leeuwen- en hondekop die naar verleden, heden en toekomst kijken.2 Deze drie elementen staan aan de basis van de juiste wijze van nadenken. De afbeelding bij deze beschrijving staat voor op de kaart.
Het juiste moment is noodzakelijk maar niet voldoende voor bezinning. Bezinning vraagt ook om rust. Maar de onbezorgde rust is slechts weinigen gegund.3 Dit citaat noteerde Christiaan Huygens al op 25 september 1663 in een album amicorum. Rust vinden is in de loop der eeuwen niet gemakkelijker geworden.
De afbeelding achterop is van Michael Maier en toont een draak die zijn eigen staart verslindt.4 Dit symboliseert continuïteit en het gelijkschakelen van begin en einde: een iteratief proces. En daarmee zijn we aan het eind van de tekst gekomen of … ?

1 Balthasar Gracian Oráculo manual y arte de prudencia, 1647
2 Cesare Ripa Iconologia, 1645, p. 108.
3 Seneca Hercules Furens, l. 174-175 'Novit paucos secura inquies'
4 Michael Maier Atalanta Fugiens, 1618, Emblema xiv


Prettige Feestdagen en kijk vooruit én achteruit én opzij in een Voorspoedig 2015

Wegen van Bezinning: deel 3

De 'wegen van bezinning' zijn sinds twee jaar thema van mijn eindejaarskaarten.
De Griekse Bezinning (Sophrosúne) en de Latijnse Gematigdheid (Temperantia) vragen om een gepast moment en de vraag rijst wanneer dit moment zich voordoet: vooraf aan de daad of juist achteraf?
Het idee dat de bezinning zowel vooruit als achteruit blikt is in een schilderij uitgewerkt door de Venetiaanse schilder Titiaan Vecellio (~1490 - 1576). Een afbeelding van dit schilderij dat sinds 1966 in de National Gallery in Londen hangt, staat voor op de kaart. We zien onderaan een wolven-, een leeuwen- en een hondenkop. Deze drie elementen staan aan de basis van de juiste wijze van nadenken.
Titiaan heeft boven de dierenkoppen van links naar rechts een oude man met baard (ws.\ Titiaan zelf), een man met zwarte baard (ws.\ Titiaan's zoon Orazio) en een jongeman (ws.\ Titiaan's neef Marco) toegevoegd. Boven deze drie mannen staat van links naar rechts in het Latijn: \emph{Op basis van het verleden / handelt het heden met beleid / opdat het niet een toekomstige daad verknoeit}.1
De afbeelding achterop komt uit het werk van Pietro Santo Bartoli.2 Hierin zijn de drie dierenkoppen samengevoegd tot de Egyptische god Serapis. De twee slangen die zich om de poten en de nek hebben gewonden koppelen Serapis aan de caduc\ae{}us van Hermes. Dit is de staf die Hermes van Apollo ontving als dank voor de lier die Hermes gemaakt had van een schildpad.
Deze bezonnen wijze om in de wereld te staan klinkt in theorie goed, indien je kunt putten uit voldoende ervaring om een gedegen actie te plannen. Deze aanpak loopt echter spaak wanneer je in aanraking komt met iets, waarmee je geen ervaring hebt. Dan zul je moeten roeien met de riemen die je wel hebt, informatie bij anderen moeten inwinnen, afwegen wat je wel en niet weet en tenslotte een beredeneerde gok moeten doen.

1 ex præterito/præsens prudenter agit/ni futuram actionem deturpet. Het lijkt erop dat de geschilderde tekst in het laatste deel een fout bevat, die hier gecorrigeerd is.
2 PS Bartoli Lucernæ Veterum Sepulchrales Iconicæ Ex Cavernis Romæ subterraneis, 1702, Coloniæ Marchicæ


Prettige Feestdagen en kies voor wat werkelijk van waarde is in een Voorspoedig 2016

Wegen van Bezinning: deel 4

De 'wegen van bezinning' zijn sinds drie jaar thema van mijn eindejaarskaarten.
De Griekse Bezinning (Sophrosúne) en de Latijnse Gematigdheid (Temperantia) vragen om een gepast moment, maar nu wordt het tijd om naar het resultaat van bezinning te kijken: de gemaakte keuze. De keuze na bezinning wordt dit jaar gecontrasteerd met een onbezonnen keuze. De inspiratie komt uit de Metamorphosen van Ovidius.
Toen Silenus, de opvoeder van Bacchus eens van de groep verwijderd raakte en na lang dwalen aan het hof van koning Midas werd gebracht, was het deze koning die hem herkende en en hem bij Bacchus terugbracht. Deze schonk Midas als beloning een wens waarop Midas er voor koos dat alles wat hij aanraakte in goud zou veranderen. Bacchus zuchtte maar willigde zijn wens in. Alles wat Midas aanraakte werd van goud: het kon niet op. Maar toen ook het water en brood dat hij tot zich nam in goud veranderde raakte Midas in paniek.1 In de bewerking van Nathaniel Hawthorne gaat het verhaal verder en veranderde ook Midas' dochter in goud.2 Midas kwam tot inkeer en smeekte Bacchus om zijn wens weer ongedaan te maken. In de rivier de Pactolus, waste Midas zijn gave af.
De afbeelding achterop toont het bejaarde echtpaar Philemon en Baucis. Ze waren niet rijk, maar wel tevreden en voelden zich daarmee rijk genoeg. Eens gingen Jupiter en Mercurius langs de huizen op zoek naar gastvrijheid. Alle deuren bleven gesloten behalve die van het oude echtpaar. Het weinige dat ze hadden boden ze hun gasten aan die op hun beurt het schaarse goed vermeerderden. Ook zij mochten een wens doen. Elk wenste de ander niet te hoeven begraven. Aan het gelijktijdige eind van hun beide levens, veranderden ze elk in een boom.3
De conclusie die je hieruit kunt trekken is, dat het de mensen om je heen zijn, die je rijk maken en niet hetgeen je bezit.

1 Metamorphosen, boek 11 regel 100-145
2 Nathaniel Hawthorne (1893) A Wonderbook for Boys and Girls. Illustraties van Walter Crane
3 Metamorphosen, boek 8 regel 626-720